Początek oblężenia bośniackiej stolicy to również „dzień, w którym Europa umarła w Sarajewie”, podkreśla Delo. Bośniacki pisarz, Dzevadana Karahasana, przed którym gazeta otworzyła swoje łamy, wyraził pogląd, że Bośnia i Hercegowina są w dalszym ciągu w poważnym kryzysie, gdyż układ z Dayton (miał on zakończyć wojnę w 1995 r.) wymusił strukturę państwową, która nie miała szans na przeżycie, ani pod względem prawnym, ani logicznym. A kiedy międzynarodowi i lokalni urzędnicy próbują się nim zająć i zmienić, natychmiast im się to uniemożliwia w akompaniamencie przestróg, że to może zagrozić równowadze i pokojowi. Jedynym miejscem pokoju w Bośni są cmentarze, a nawet i tam nie jest idealnie.

Dziennik z Sarajewa Dnevni Avaz poświęca wiele stron ceremoniom upamiętniającym „Dwudziestą rocznicę napaści na Bośnię i Hercegowinę”, ale przede wszystkim „czerwonej linii” utworzonej 6 kwietnia przez 11 541 krzeseł tego samego koloru ustawionych w alei Tito, aby uczcić w ten sposób pamięć tyluż mieszkańców miasta poległych podczas wojny. Przywoływany dziennik przypomina również, że dzień ten będzie także okazją do obchodów 550 rocznicy założenia miasta Sarajewa i 67 rocznicy wyzwolenia go od faszyzmu.

To, co mogłoby pomóc Bośni zapomnieć o poniesionych stratach i rozpocząć wszystko od nowa, to byłoby przystąpienie do Unii Europejskiej. Ale droga nie jest łatwa, jak podkreśla Die Presse. W artykule redakcyjnym zatytułowanym „Unia Europejska i schizofrenia bośniacka” dziennik wiedeński pisze, że Wspólnota powinna powrócić bardziej do swoich źródeł i skupić się na projekcie utrzymania pokoju. A tymczasem, jak na razie, wyróżnia się raczej brakiem zainteresowania tym, co dzieje się w Bośni.

UE dała do zrozumienia bośniackim politykom, że ich kraj nie będzie mógł się stać jej członkiem, pozostając przy tak skomplikowanej strukturze, jaka została wykreowana przez wspólnotę międzynarodową w Dayton. Ale nie istnieje też porozumienie wewnętrzne w Bośni w sprawie nowych struktur.

W Madrycie, El Pais podkreśla z kolei, że okres powojenny, zakończy się tam dopiero w dniu, w którym Bośnia i Hercegowina wejdą do UE:

Bośnia i Hercegowina nie mają święta narodowego, politycy nie mogą się dogadać w sprawie odpowiedniej daty. (…) Kraj jest w dalszym ciągu podzielony na dwie jednostki (…) Administracja jest podwójna i całkowity brak poczucia wspólnoty narodowej charakteryzuje dziś ten kraj, któremu udało się zabliźnić rany fizyczne, ale nie udało mu się doprowadzić do pojednania.

jakość stosunków kosowsko-serbskich po trwających rok negocjacjach wcale się nie zmieni w następstwie zawarcia tego porozumienia. Oba kraje wciąż wzajemnie nie uznają prawomocności swojego istnienia. Stąd konieczność kontynuowania dyskusji, aż do osiągnięcia stabilnych stosunków. […] Z punktu widzenia Prisztiny negocjacje mogą ewentualnie doprowadzić do uznania Kosowa przez pięć krajów europejskich, które wciąż nie poparły jego niepodległości (Cypr, Hiszpanię, Rumunię, Słowację i Grecję) i ustanowienia nowych ram prawnych. Ale brak określenia statusu Kosowa wymaga przyjęcia nowej rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ – za zgodą Serbii. UE zaoferuje jeszcze Kosowu perspektywę europejską i obieca mu podjęcie studium wykonalności w kwestii integracji (nie posuwając się aż do otwarcia procesu stabilizacji i stowarzyszenia). Serbia natomiast mogłaby uzyskać status kandydata do UE. […]

Brukseli zależało przede wszystkim na odblokowaniu status quo i przyciągnięciu Serbii bliżej UE, aby wykazać w ten sposób swoją przydatność. Wreszcie Serbia dążyła przede wszystkim do osiągnięcia statusu kraju kandydującego, w dalszym ciągu kwestionując niepodległość, suwerenność i potrzebę istnienia Kosowa. Cel ten wyraźnie osiągnęła. Kosowo straciło natomiast okazję do unormowania sytuacji. Wkrótce każdy z tych krajów wejdzie w cykl wyborczy, stanowiący „normalną” fazę niestabilności. Serbskie negocjacje akcesyjne z UE będą mogły rozpocząć się tylko wówczas, jeżeli sytuacja polityczna w Kosowie i Serbii będzie jasna i stabilna. I to właśnie Bruksela wskaże im moment, gdy będą musiały znów zasiąść przy stole, żeby odblokować status quo.

Chorwacja stanie się 28. członkiem Unii Europejskiej. Sen o demokracji optymistycznego narodu z przełomu lat 80. i 90. zastąpiły w dwóch następnych dekadach wątpliwości powstałe na tle nie całkiem sielskiej rzeczywistości, w związku z problemami, jakie przeżywa Chorwacja i UE, której funkcjonowanie pozostawia wiele do życzenia. Wczoraj sen stał się rzeczywistością, z którą przyjdzie nam żyć. Bądźmy jednak realistami. Chorwacja nie stanie się po referendum, a zwłaszcza po 1 lipca 2013 [kiedy traktat wejdzie w życie], krajem mlekiem i miodem płynącym. UE nie jest lekiem na wszystkie nasze kłopoty. Nie jest w żadnym razie uosobieniem dobra, żyjącą w idyllicznej harmonii wspólnotą państw i narodów. Ma swoje problemy, a by je rozwiązać sięga często po bolesne metody. Chorwacja musi się odnaleźć w takiej „wspólnocie interesów”. Nie zabraknie konfliktów. Stanowić one będą doskonałą pożywkę dla eurosceptyków. Ale na razie możemy z pewnością stwierdzić, że przystąpienie Chorwacji do UE to wielki krok naprzód. Kraj nic na tym nie traci, przede wszystkim nie traci suwerenności. Może tylko na tym zyskać.

 

Senol Selimovic, komentator splickiego dziennika Slobodna Dalmacija, pochyla się nad zjawiskiem „rekordowej absencji podczas referendum w sprawie przystąpienia do UE” 22 stycznia:

 

frekwencja 43,6% to najniższy wskaźnik, jaki kiedykolwiek odnotowano w tego rodzaju głosowaniu w Europie. Niższy niż u Węgrów (45,62%), którzy głosowali w tej sprawie w 2003 r. Gdyby tymczasem chorwacki rząd nie zmienił ustawy zasadniczej w kwestii referendum, głosowanie zakończyłoby się dla niego porażką. Ale chorwackiej elicie politycznej udało się uniknąć tej pułapki i może dziś świętować sukces, który zawdzięcza długiemu przekonywaniu obywateli do drogi, jaką powinien obrać kraj. Mimo to niska frekwencja budzi gorycz. Świadczy o tym, że argumentacja przywódców politycznych na rzecz UE nie była dostatecznie mocna i że nie udało im się skłonić obywateli do wzięcia udziału w głosowaniu o tak doniosłym znaczeniu historycznym. Co więcej, chorwackie władze zdradziły zaufanie proeuropejskich i demokratycznych grup społeczeństwa, które krytykowały fakt, że organizacje i ugrupowania przeciwne przystąpieniu do UE nie mogą liczyć na równe traktowanie w wymiarze finansowym i medialnym, a w związku z tym na przedstawienie swoich argumentów. Zamiast kampanii informacyjnej mieliśmy kampanię propagandową. Zamiast historycznego referendum podobnego do tego z 1991 r. (w sprawie niepodległości), w którym uczestniczyło 83,5% ludności, mieliśmy 22 stycznia referendum, które zapisze się w annałach europejskich dziejów ze względu na poziom absencji wyborczej.

Augustin Palokaj z dziennika Jutarnji List pisze o westchnieniu ulgi, jakie musiała wydać z siebie Bruksela po chorwackim „tak”:

 

Głosując na ‘tak’, obywatele chorwaccy pokazali, że przystąpienie nie było wyłącznie planem elit politycznych, lecz celem cieszącym się również ich poparciem. Niemniej niska frekwencja w głosowaniu powszechnym takiej wagi nie przeszła niezauważona. Liczba osób, które poszły do urn, podobnie jak liczba głosujących na ‘tak’ to jasny sygnał: obywatele Chorwacji chcą należeć do UE, ale zbyt wiele od niej nie oczekują. Unia nie jest instytucją idealną; można wiele jej zarzucać, ale i tak lepiej być jej członkiem, jeśli nawet trzeba w niej walczyć o swoje interesy. W sumie Chorwaci nie robią sobie złudzeń co do UE; nie wpadają w euforię, i słusznie. […] Zważywszy na to, w jak trudnej sytuacji Unia się dziś znajduje, chorwackie ‘tak’ stanowi dla niej wielką pociechę, bo ‘nie’ oznaczałoby jej oczywistą porażkę.

Niecałe dwa miesiące przed wyborami do parlamentu, gdy Chorwacka Unia Demokratyczna, której pani Kosor przewodniczy, przegrywa w sondażach, gazeta w przypominaniu o perspektywie dołączenia do UE, widzi sposób na odrobienie strat (umowa ma być ratyfikowana przez Parlament Europejski na początku grudnia, w tym samym czasie, kiedy Chorwaci pójdą do urn). Chodzi też o uśmierzenie obaw o utratę tożsamości oraz kontroli nad sprawami państwowymi, które wyłoniły się w trakcie czytania projektu umowy. „Ceny chleba, mleka, lekarstw i książek na pewno wzrosną, ale to nie powinno odwrócić nas od UE, gdyż podatek VATzmieni się niezależnie od tego, czy będziemy członkiem Unii, czy też nie.” Ponadto, dodaje dziennik, „jeśli UE wymaga takich samych praw dla cudzoziemców poszukujących pracy w Chorwacji, jakie mają Chorwaci, niezależnie od ich znajomości języka kraju, w którym pracują, to może to wpłynąć na zwiększenie konkurencyjności chorwackich przedsiębiorstw”.

Inny tamtejszy dziennik, Blic, podkreśla, że Belgrad nie spodziewał się ze strony niemieckiej kanclerz tak nieprzejednanej postawy, i zadaje pytanie, czy Serbowie nie zostali oszukani przez rząd lub społeczność międzynarodową, gdy słyszeli, „że Kosowo i UE to dwa różne tematy, i że akcesja nie będzie uwarunkowana utratą Kosowa”.

Niemiecki Frankfurter Rundschau przypomina zaś, iż „w sprawie rozszerzenia Unii o kraje bałkańskie, jeśli wierzyć Komisji Europejskiej, wszystko przebiega zgodnie z planem. Każdy kolejny etap jest fetowany z technokratyczną szczerością”. Ale „ci, którzy żyli w ustroju komunistycznym, instynktownie odczuwają, że nie liczą się oficjalne deklaracje, ale prawdziwe postępy. Nie ma się więc co dziwić mieszkańcom Bałkanów, którzy zadają sobie pytania: ’Czy rzeczywiście oni nas chcą? I za jaką cenę?’”

„Czy ten nowy zwrot akcji (…) będzie miał konsekwencje dla islandzkiej kandydatury do członkostwa w Unii Europejskiej?”, zastanawia się Le Soir. Choć „Londyn i Haga zagroziły zahamowaniem, a nawet zablokowaniem tej kandydatury”, to „masowe ‘nie’ (93 proc.) wypowiedziane przez Islandczyków w marcu 2010 r., gdy po raz pierwszy przyszło im zająć stanowisko w sprawie rzeczonej umowy, nie przeszkodziło jednak w lipcu otworzyć negocjacji” akcesyjnych. Odpowiadając na pytania belgijskiego dziennika, politolog Baldur Thorhallsson podkreśla w szczególności, że Brytyjczycy, którzy początkowo przybrali ostry ton, później „okazali się mniej zaczepni, bo chętnie widzieliby nowego eurosceptycznego sojusznika w UE”. Olafur Gylfason, dyrektor pracowni wykonującej sondaże, ocenia z kolei, że Islandczycy „nie mieszają tej sprawy z kwestią członkostwa w UE”. Nastawienie tamtejszej opinii publicznej mocno się zmieniło od czasu kryzysy finansowego, dodaje Le Soir. „W przypływie paniki wielu ludzi widziało w Europie gwarancję na przyszłość”, wyjaśnia badacz. Ale „obecnie nastąpiło uspokojenie umysłów, tylko 18 proc. ludności uznaje UE za wiarygodną, a rozstrzygające znaczenie dla losów islandzkiej kandydatury, która wywołuje podziały nawet w obrębie centrolewicowego rządu, będzie mieć bardzo delikatna kwestia połowów”.