Kampania prezydencka, do której wiele osób miało wątpliwości, czy nie przekształci się w groteskowe dysputy, nabrała nareszcie właściwego wymiaru. Wczoraj, w Villepinte, Nicolas Sarkozy bardzo słusznie przypomniał, że los Francji jest związany z Europą. (Podczas), gdy François Hollande nadal dobija się swoimi małymi piąstkami o renegocjację europejskiego paktu fiskalnego. (…) Aby pojednać Francuzów z Europą, ‘tą Europą polityczną, która daje poczucie bezpieczeństwa’ i która nie powinna być ‘jak sito’, Nicolas Sarkozy pragnie skorygować uszkodzone mechanizmy, wzmocnić punkty wspólne pomiędzy państwami i zabezpieczyć granice. Tym samym zająć się umowami zwartymi z Schengen, mało wrażliwymi na napływ migrantów do Unii, podczas gdy kraje członkowskie nie posiadają już środków na okazywanie hojności.

Przeciwnego zdania jest lewicowy dziennik Liberation, który twierdzi, że Nicolas Sarkozy

próbował wczoraj przyjąć postawę Mitteranda, prezydenta, któremu leżało na sercu jednoczenie się Europy i nadawanie jej kształtu. Ale nie wystarczy chcieć być Mitterandem. Przybierając nakazujący ton w kwestii imigracji, Nicolas Sarkozy ściągnął Europę na samo dno swoich kalkulacji wyborczych.

Natomiast strona Mediapartu podkreśla, że kandydat,

gdy stawia stanowcze żądania, widząc w tym sposób na rządzenie, inspiruje się wielkimi populistycznymi liderami europejskimi. A więc polskim prezydentem Lechem Kaczyńskim, konserwatystą, nacjonalistą i swego czasu autorem kilku wolt na scenie europejskiej. (…) Albo czeskim prezydentem Vaclavem Klausem czy węgierskim liderem Viktorem Orbanem.

W Berlinie alternatywny dziennik Tageszeitung zauważa, że prezydent francuski Nicolas Sarkozy „zrobił jeszcze kilka kolejnych kroków w prawo”:

Jeszcze trochę i wpadnie w ramiona Marinie le Pen z Frontu Narodowego.(…) Czy Angela Merkel będzie nadal popierać swojego Nicolasa, bez względu na to, co się stanie? Wraz z innymi szefami konserwatywnych rządów przyjęła stanowisko przeciwko kandydatowi socjalistów François Hollandowi, ponieważ chciał on, może nie tyle storpedować pakt fiskalny, ile po prostu go wzbogacić. A teraz Sarkozy jest gotowy dokonać zmian w czterech europejskich traktatach. I czy ktoś jest w stanie zrozumieć Francję?.

Według La Stampa „zestresowany Sarkozy” próbuje kokietować wyborców ze skrajnej prawicy, nawet jeśli jest to sprzeczne z poparciem, jakie wyrażał w ubiegłym roku wobec propozycji reformy, mającej na celu oddanie w ręce Brukseli kontroli na granicach.

Jeśli zostanie wybrany – pisze dziennik – znajdzie prawdopodobnie uzasadnienie zmiany zdania, jak uczynił to już w 2008 r., podczas jednego lata przeobrażając się z eurosceptyka w ojca założyciela Europy.

Mario Monti – mianowany na gwałt, gdy Włochy stały na krawędzi niewypłacalności i istniało zagrożenie, że pociągną euro za sobą – wygląda na zdeterminowanego, aby przywrócić Rzymowi – wszak to trzecia gospodarka strefy jednolitego pieniądza – miejsce w Europie, o które jego poprzednik nie dbał z braku zainteresowania i wiarygodności.

Wychwalane przez włoską prasę wejście do gry byłego komisarza europejskiego – ten, w odróżnieniu od Silvio Berlusconiego, cieszy się za granicą wyjątkowym prestiżem – to dobra wiadomość.

Po pierwsze, dlatego, że porozumienie między Berlinem i Paryżem było bardziej podyktowane wymogami konieczności – potrzebą udzielenia odpowiedzi na kryzys – niż powinowactwem pomiędzy Angelą Merkel a Nicolasem Sarkozym, za którym stałby jakiś wolny wybór. Niemiecka kanclerz i francuski prezydent nigdy zresztą nie przedstawili wspólnej wizji przyszłości euro albo Europy, mogącej wzbudzić zapał ich partnerów i w ogóle Europejczyków. Wręcz przeciwnie, sprawiają oni wrażenie, jakby próbowali działać „na oko”.

Po drugie, ponieważ rozszerzając w ten sposób „dyrektoriat” eurolandu, wzmacnia się nieco jego reprezentatywność – a więc jego legitymizację, o ile w ogóle takową ma. I wreszcie przez wzgląd na zachowanie równowagi, jak zauważył ekonomista Jean-Paul Fitoussi w trakcie ostatniego spotkania Sarkozy’ego z Montim w Paryżu. Francja ma odtąd sojusznika w obliczu Niemiec, które celowo lub nie dominują i którym do tej pory udawało się narzucać swoim partnerom własne antykryzysowe rozwiązania – dyscyplinę i rygor.

Tak samo jak Nicolas Sarkozy, Mario Monti uważa, że w kwestii polityki oszczędności jego kraj dał już z siebie wystarczająco dużo i że teraz nadszedł czas, aby zatroszczyć się o wzrost gospodarczy. Unia, za pośrednictwem funduszu stabilności finansowej i banku centralnego, ma być jego motorem, a Republika Federalna jest proszona, aby nie stała na przeszkodzie. Jest to wizja podzielana przez inne kraje południowej Europy – z Hiszpanią na czele – której „Professore” stał się swego rodzaju rzecznikiem, zwłaszcza kiedy ostrzegł Niemców przed resentymentem, jaki może wywołać nadmierna surowość z ich strony.

Ale ten wyłaniający się tercet również jest kruchy: Sarkozy walczy w kwietniu o nową kadencję, Merkel musi ciągle zdawać sprawę przed słabnącą koalicją, a Monti, który nie został wyłoniony w wyborach, opiera się na wymieszanej większości, której część (począwszy od zwolenników Berlusconiego i Ligi Północnej) nie zawaha się go „odstawić”, jeśli tylko uzna, że może znów zasiąść za sterami. Pozostaje mu więc mało czasu, aby wyciągnąć Europę z kryzysu, jeśli w ogóle leży to w jego możliwościach. W tym akurat przypadku to się dobrze składa, bo sprawa przetrwania euro nie może czekać.  

Włochy Mario Montiego podobają się Niemcom; zarys obecnie omawianego traktatu europejskiego nie wydaje się już zagrożeniem. […] A dokładniej, Monti pojechał powiedzieć Angeli Merkel, że dobrze rozumie upór Niemców, kiedy żądają trzymania się w ryzach i skuteczności od pozostałych krajów strefy euro, nawet za cenę pozostawienia ich na dłuższy czas na skraju przepaści. Szef rządu w Rzymie ostrzegł jednak niemiecką kanclerz, że nie należy zbytnio przesadzać z podejmowaniem tego rodzaju ryzyka, tłumacząc przy tym, jaki jest próg wytrzymałości Włoch.

La Repubblica zaś wspomina o „lekkim otwarciu Niemiec”, uważając, że mimo iż Montiemu udało się wynegocjować, by w traktat o wzmocnionej unii ekonomicznej zawierał bardziej elastyczną kontrolę budżetową - o traktacie tym będzie się dyskutowało pod koniec stycznia  –  

postępy na polu rozwiązań europejskich mających na celu uspokoić rynki są na prawdę minimalne. Peany ze strony kanclerz Merkel wychwalające osiągnięcia rządu Montiego […] wykazują, jak bardzo Europa obawiała się finansowego upadku Włoch oraz jak wielka ulgę spowodował fakt, że kraj ten wreszcie jest rządzony w sposób odpowiedzialny. Lecz to nie wystarczy, aby uratować kraj. Prawdopodobnie nie wystarczy też, aby uratować euro.

Innego zdania jest Il Sole 24 Ore - dla Europy „problemem nie są już Włochy”, ale Niemcy. Podczas gdy Europie i Niemcom grozi recesja a do gospodarczego odrodzenia potrzeba wspólnych europejskich działań. 

 

Słowa i tylko słowa - oto, co Merkel zaproponowała Włochom Montiego. […] Kiedy niemiecka kanclerz tyle mówi o Europie, aby w efekcie nic nie powiedzieć i jeszcze mniej zrobić, mimo że cały czas ważą się losy euro, kiedy kanclerz uważa, że ma bezpośrednią kontrolę nad polityką budżetową swoich partnerów, nic nie dając w zamian, naprawdę jest czym się martwić. Między innymi dlatego, że ta gra trwa już zbyt długo i nie sprawdza się, jak na to wskazują rynki. Do tego stopnia się nie sprawdza, że zamiast nadal wyciągać konsekwencje wobec krajów śródziemnomorskich, które z trudnością zaczynają poddawać się rygorom, płacąc przy tym wysoką cenę społeczną, trzeba by przyjrzeć się brakowi odpowiedzialności Niemiec (chyba że ich celem jest doprowadzenie do upadku euro, a nie do jego uratowania).

Jeśli zaś chodzi o Niemcy, Frankfurter Allgemeine Zeitung też popiera pochwały kanclerz dotyczące reform rozpoczętych przez rząd Montiego, radząc przy tym włoskiemu szefowi gabinetu, aby odważył się opodatkować ogromne prywatne fortuny we Włoszech. Konserwatywnemu dziennikowi kością w gardle stoi to, że Monti chciałby, aby jego kraj miał możliwość zaciągania pożyczek na rynku z niższym oprocentowaniem:

 

partnerzy UE zawsze byli aż zanadto cierpliwi wobec faktu, że Włochy oddalają się od tolerowanego poziomu zadłużenia. Włosi nie skorzystali bowiem z najcenniejszego prezentu danego przez euro: niezwykle niskich stóp oprocentowania w celu poprawy kondycji finansów publicznych. [...] Zatem to nie UE jest winna Włochom niższe odsetki, ale Rzym jest winien swoim partnerom redukcję swojego zbyt wysokiego długu.

Uporczywie forsowane przez Niemcy zaciskanie pasa z trudem jest akceptowane w Europie, zauważa Der Spiegel Online. Pierwszą tego konsekwencją są zmiany rysujące się w relacjach między przywódcami państw UE: „Dwóch przeciwko Merkel”, jak głosi tytuł w internetowym wydaniu gazety, twierdzącym, że istnieje „duet”, składający się z Nicolasa Sarkozyego i Mario Montiego, niezgadzający się z niemiecką kanclerz:

 

Czasami ktoś, kto daje nadzieję, może stać się niewygodny. [...] Monti nie chce już oszczędzać. Chce innej polityki, nie takiej, jaką prowadzi Angela Merkel. [...] Wszystkiego, czego chce Monti, Paryż domagał się już od dawna. [...] Dotychczas Merkel udawało się narzucać swoje zdanie przeciw woli prezydenta Francji. Teraz natomiast ten ostatni jest wspierany przez Włochy, które mimo wszystko pozostają trzecią gospodarką w strefie euro. Pod koniec zeszłego tygodnia Monti złożył wizytę Nicolasowi Sarkozy'emu, aby omówić wspólny plan działań. Plotki głoszą, że spotkanie odbyło się w harmonijnej atmosferze.

Tekst dotyczy w domyśle ludobójstwa Ormian w latach 1915–1916, gdy 1,2 miliona osób (dwie trzecie spośród ogółu ludzi tej narodowości zamieszkujących w państwie władanym przez Turków) zmarło podczas wywózek i rzezi dokonywanych przez imperium osmańskie. Właśnie dlatego ten tekst wywołał gniew ze strony Ankary, która odwołała swojego ambasadora w Paryżu i zagroziła Francji podjęciem retorsji handlowych i dyplomatycznych. Wszelako projekt ustawy musi jeszcze zostać zatwierdzona przez Senat, a następnie ponownie przez Zgromadzenie Narodowe, zanim będzie mogła wejść w życie.

Na łamach Le Point felietonista Pierre Beylau krytykuje zabieg francuskich władz podjęty przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi:

Czy naprawdę należało wyciągać na powierzchnię tego starego węża morskiego pod nazwą ludobójstwo z 1915 r., którego to faktu nikt poważny nie kwestionuje? Chodzi oczywiście o politykierską zagrywkę ze strony wybrańców narodu, dla których ‘ormiańskie głosy’ mają być decydujące. Nie wahano się zaryzykować wyrządzenia znacznych szkód w sferze dyplomatycznej i gospodarczej, aby przypodobać się jednemu lobby.

Z punktu widzenia interesów francuskiej dyplomacji na Bliskim Wschodzie ta „próba sił z Ankarą jest absurdalna”, dodaje Le Monde. Ale w ocenie dziennika problematyczny jest przede wszystkim sam charakter tej propozycji ustawy.

Nie jest rolą ustawodawcy – wspieranego w tym przypadku przez Pałac Elizejski – opowiadanie historii. Od kilku lat urzędowa Francja wprost uwielbia tę jurydyzację historii. Uchwala się ustawy upamiętniające, ustanawiając przestępstwo negacjonizmu. One niczemu nie służą. Nie łagodzą nawet bólu tych, którzy widzą, jak ich przeszłość (…) jest podle spisywana na nowo w celu jej zanegowania.

Z kolei strona internetowa Mediapart interpretuje ten spór w świetle historii obu krajów. Każdy z nich był bowiem rządzony przez osobistość odgrywającą rolę założyciela nowoczesnego narodu, od której to obecnym elitom wciąż trudno się uwolnić: chodzi odpowiednio o generała de Gaulle’a i Mustafę Kemala.

Francja i Turcja cierpią w różnym stopniu na tę samą narodową patologię: niezdolność do odżałowania swojej wielkiej przeszłości; desperackie próby uczepienia się najwyższego zbawcy, który utula ojczyznę za pomocą żelaznej mitologii; odmowę zinwentaryzowania historii, dokonania jej przesiewu, uznania błędów i zbrodni.

Po stronie tureckiej w anglojęzycznej wersji dziennika Zaman komentator Bülent Keneş zgłasza pretensje bezpośrednio do francuskiego prezydenta: „Wprowadzając zakaz odnoszący się do jednej ze stron debaty na kontrowersyjny temat, która to powinna zostać rozstrzygnięta przez historyków, i to tuż przed w wyborami prezydenckimi, pokazał on wszystkim, co znaczy demokracja à la Sarkozy”.

Zważywszy na jego już powszechnie znaną skłonność do tworzenia metodami politycznymi i legislacyjnymi dogmatów w kwestii kontrowersyjnych epizodów z przeszłości, powinien on raczej zwrócić uwagę na bezsporną kolonialną przeszłość Francji, zamiast szukać dziur w historii Turcji. Zakazywanie głoszenia pewnych opinii i idei w kwestii tak zwanego ludobójstwa, którego Ormianie mieli rzekomo paść ofiarą w 1915 r., i to jeszcze przed złożeniem oficjalnych przeprosin za masakry popełnione we wciąż nieodległej przeszłości przez Francuzów w Algierii […] albo za masowe morderstwa dokonane w innych krajach afrykańskich oraz w Indochinach, jak też w wyspiarskich koloniach, jest dokładnie tym, czego można się spodziewać po obłudnym błaźnie francuskiej polityki zwanym Sarkozy.

W Milliyet Mehmet Tezkan ocenia, że francuski prezydent „ma dwa powody, aby chcieć uchwalenia tej ustawy”:

Pierwszym z nich jest polityczna inwestycja obliczona na zdobycie głosów Ormian. Drugim jest chęć narobienia szkód w stosunkach z Ankarą. Stosunki między Sarkozym a Erdoganem bynajmniej nie są dobre. Ale od dziś mosty są już spalone. Celem Sarkozy’go jest odsunięcie Turcji od UE za pomocą takich manewrów.

I wreszcie Ali Bayramoglu przypomina na łamach dziennika Yeni Şafak, że:

Zgodnie z bieżącą interpretacji artykułu 301 tureckiego kodeksu karnego przestępstwem jest mówić, że ‘doszło do ludobójstwa Ormian’. We Francji przestępstwem jest mówić, że ‘ludobójstwo Ormian nie miało miejsca’. Jakże nie zauważyć, że obie te postawy ograniczają wolność słowa… i przeszkadzają obu stronom zastanowić się nad własną przeszłością? Szkody, jakie wyrządzi francuska ustawa, będą poważne.

A kiedy już zareagowały, zrobiły to na swój sposób, zdając się na inicjatywę francusko-niemieckiej pary.

Duet „Merkozy” posadzony w ten sposób, bywało, że wbrew sobie, za sterami zdołał jako tako uchronić statek pod nazwą „euro” przed roztrzaskaniem się na rafach kryzysu – przynajmniej na razie. Jego zarządzanie kryzysowe, jak i przyszłe rozwiązania, uświęciły triumf metody międzyrządowej, tak cenionej przez Angelę Merkel, Nicolasa Sarkozy’ego. Także Hermana Van Rompuya, przewodniczącego Rady Europejskiej, który to jest wielkim twórcą kompromisów pomiędzy jej członkami. Metoda ta ma swoje zalety – gdyż decyzje w gronie szefów państw i rządów zapadają szybciej, bardziej gładko i wydają się uprawnione – ale nie jest też wolna od wad – brak jej przejrzystości i faktycznie marginalizuje „małe” kraje.

Marginalizuje ona także instytucje wspólnotowe (Komisję i Parlament), osłabiając w efekcie całą Unię. Ta ostatnia zaczyna na koniec jawić się w oczach opinii publicznej jako część problemu, a nie jego rozwiązania.

Cóż z tego, że José  Manuel Barroso domaga się zwiększenia roli Komisji, począwszy od kontroli przestrzegania postanowień nowego paktu dotyczącego euro, skoro i tak kierowana przez niego instytucja jawi się nadal w oczach komentatorów i dużej części opinii publicznej jako klub biurokratów niepochodzących z wyboru, którzy roszczą sobie prawa do dyktowania suwerennym rządom, jak mają zarządzać własnym budżetem, a nawet jak wdrażać oszczędności uważane za nieuniknione.

To jest właśnie główne ograniczenie w przypadku tego organu, który ma być ucieleśnieniem europejskiego rządu: choć komisarze uzyskali wotum zaufania w Parlamencie Europejskim, to nie są wybierani przez obywateli, lecz wskazywani przez państwa członkowskie. A ten brak bezpośredniej więzi podważa w oczach wielu Europejczyków demokratyczną legitymację ich działań. Właśnie dlatego pożądane byłoby ich wybieranie albo bezpośrednio przez obywateli albo też, co w krótkim czasie wydaje się bardziej realne, spośród siebie przez eurodeputowanych.

Ponieważ zawarte porozumienie wyklucza nie tylko euroobligacje, których domagało się wielu graczy finansowych, ale i przyznanie licencji bankowej europejskiemu mechanizmowi stabilności finansowej, który ma być wprowadzony w życie w czerwcu 2012 roku. Fundusz ten mógłby uzyskać od Europejskiego Banku Centralnego (EBC) pieniądze i zapewnić strefie euro nieograniczone środki na udzielenie pomocy krajom, które znalazły się w tarapatach. Pomysł ten nadal odrzucają Niemcy, które obawiają się inflacji i podporządkowania banku centralnego celom politycznym.

Ale taka ich postawa pozbawia euroland potężnej broni, która przekonałaby rynki, że jest on w stanie stawić czoła wszelkim ewentualnościom. Dzięki rozpoczętej reformie traktatów europejskich Unia zyskuje trochę na czasie. Wbrew temu, co niektórzy wieszczyli w ostatnich tygodniach, będziemy chyba jeszcze mogli korzystać z naszych euro na początku 2012 r. A to już coś.

Bez względu na to, co myślimy o rynkach, agencjach ratingowych i spekulantach atakujących europejskie gospodarki, należy wierzyć, że poczują się usatysfakcjonowani decyzją dwudziestki siódemki. Bo cena, jaką przyjdzie za nią zapłacić jest już dość wysoka – oznacza instytucjonalizację Europy wielu prędkości i jasno już postawioną kwestię przyszłości Wielkiej Brytanii w UE.

Jeśli nawet trzeba będzie zabrać się do rozwiązywania kluczowych problemów politycznych, łatwiej byłoby zaakceptować tę cenę, gdyby udało się osiągnąć dwie rzeczy. Po pierwsze, Niemcy, które wymogły już na innych dyscyplinę, powinny pogodzić się z myślą, że stabilność monetarna nie wyklucza pewnego rodzaju solidarności – euroobligacji czy też wyraźniejszego wsparcia EBC dla krajów zagrożonych.

Po wtóre, europejskie rządy powinny sobie uświadomić, że należy dać sobie spokój z logiką oszczędności i położyć fundamenty pod prawdziwą politykę wzrostu na miarę Unii. Mają już potrzebny do tego instrument: Strategię Europa 2020, którą należałoby wreszcie potraktować poważnie.

Po Grecji, Irlandii i Portugalii śmiertelny wirus ogarnął Włochy. Ten niebywale zadłużony kraj musiał zaciągnąć w tym tygodniu niezwykle wysoko oprocentowane pożyczki. W piątek wierzyciele zażądali od niego 7,8% za dwuletnią pożyczkę, czyli o 3,2 punktu więcej niż dwa miesiące temu. […] Jeśli trzecia gospodarka strefy stanie się niewypłacalna, unia walutowa długo nie przetrwa. Napięcie osiągnęło szczyt. W przeddzień weekendu agencja Standard&Poor’s obniżyła notowania Belgii. W najbliższy czwartek Paryż musi zaciągnąć pożyczkę od 3 do 4,5 miliarda euro. To prawdziwy test, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że wierzyciele zaczynają się odwracać od Niemiec, które mają przecież lepsze notowania. Berlin chciał w tym tygodniu zebrać na rynkach 6 miliardów euro. Udało mu się zgromadzić tylko 3,6. Prawdziwa niespodzianka.

„Kryzys euro i zadłużenia znalazł się na zakręcie, który pozostawi piętno na europejskiej gospodarce, a nawet na konstytucyjnych strukturach kontynentu”, uważa Corriere della Sera:

Za kilka tygodni nic nie będzie już takie jak przedtem, ale nikt nie ma pewności, że wszystko się potoczy zgodnie z planowanym kalendarzem […] Od jutra Włochy się zmierzą z bardzo kontrowersyjną emisją papierów dłużnych. Tego samego dnia, czyli we wtorek, eurogrupa przeanalizuje francuskie i (przede wszystkim) niemieckie propozycje utworzenia tego, co kanclerz Angela Merkel nazywa unią fiskalną. […] Zmiany te, jeśli nie dojdzie do niespodzianki, zostaną zatwierdzone na europejskim szczycie 9 grudnia. Dzień wcześniej EBC podejmie decyzję w sprawie rozłożonej na dwa lub (co bardziej prawdopodobne) na trzy lata nieograniczonej oferty płynności, by dać chwilę oddechu bankom. Wtedy właśnie szef rządu Mario Monti przedstawi na posiedzeniu Rady Ministrów program działań stabilizacyjnych dla Włoch. Wszystko będzie gotowe, by EBC mógł wkroczyć do akcji. Ogłosić progi różnicy długu publicznego [różnicy między najniższymi i najwyższymi stopami procentowymi obligacji państwowych], powyżej których będzie interweniować bez ograniczeń na rynkach. Progi będą jednak dość wysokie, by skłonić państwa do działania na rzecz obniżenia stóp. Taką drogę trzeba będzie przejść, by skończyć z kryzysem. Europa się do niej przygotowuje, tyle tylko że w przeszłości zbyt często na niej błądziła.

La Stampa zauważa, że Angela Merkel i Nicolas Sarkozy wciągnęli do porozumienia Mario Montiego, by zmienić europejskie traktaty. Tytułuje swój artykuł „trójstronny pakt dla Europy”. Ekonomista Franco Bruni stwierdza na łamach turyńskiego dziennika, że...

kłopoty z włoskim zadłużeniem stały się, jak się zdaje, głównym problemem światowej gospodarki. Niewykluczone, że jest w tym trochę przesady. W niektórych fazach kryzysów finansowych wszystko wydaje się zbyt dramatyczne, to typowe, zwłaszcza wtedy, gdy środki dostosowawcze i reformy napotykają na opór polityczny i społeczny. Nadmierne dramatyzowanie przejawia się również w nieustannym rozprawianiu o upadku euro. Sęk w tym, że nie wszyscy wiedzą, o czym mówią i nie wszyscy rozumieją, że niczego to nie rozwiąże, za to wszystkim zaszkodzi.

W podobnym tonie pisze La Tribune:

Tik tak, tik tak… Zegar, który odmierza szanse przetrwania euro jest nieubłagany. […] Oficjalnie Niemcy nadal się sprzeciwiają szerzej zakrojonej interwencji EBC. Zważywszy na tempo, w jakim postępuje kryzys, uparta niezgoda na to przypomina zachowanie strażaka, który dopuściłby do spłonięcia domu, by nauczyć dzieci, jak niebezpieczna jest zabawa zapałkami.

Madrycki El Economista jest przekonany, że euroland rozpadnie się na dwie strefy: w jednej będą najbardziej „zacne” kraje, w drugiej – najbardziej zagrożone. I to Angela...

Merkel dokona selekcji dziewięciu krajów, z których powstanie strefa ‘supereuro’”, uważa dziennik, bo to ona chce doprowadzić do podpisania z poszczególnymi krajami porozumienia w sprawie nowego paktu stabilności przypominającego mechanizm umowy z Schengen. Dziewięć krajów to według unijnych reguł minimum potrzebne do przyjęcia porozumień o wzmocnionej współpracy. Merkel podoba się to rozwiązanie z dwóch oczywistych powodów: nie wymaga zbyt wiele czasu i jest łatwe do wprowadzenia. Umowa mogłaby wejść w życie w styczniu lub w lutym 2012 r., czyli w okamgnieniu w porównaniu z czasem potrzebnym do nowelizacji traktatu, która wymaga zawsze co najmniej roku. […] Włochy i Hiszpania weszłyby do tego klubu. Włączenie obu tych krajów jest dla nich sprawą o pierwszorzędnym znaczeniu, ponieważ sygnatariusze umowy mogliby liczyć na stałe wsparcie EBC. Nie mówiąc o tym, że udałoby się dzięki temu uniknąć podziału na Północ i Południe.

Berliński Die Welt przepowiada nadejście „elitarnych obligacji państwowych”, których orędownikiem są Niemcy: „Sześć krajów strefy euro z najwyższym wskaźnikiem wypłacalności (potrójne A) ustanowi wspólne bony skarbowe, oprocentowane w najlepszym razie na 2,0 do 2,5%”. Dziennik wyraża w swoim komentarzu pogląd, że...

rynki domagają się wiarygodnego sygnału. […] Nowe porozumienie, bez względu na to, co się z nim dalej stanie, będzie pewnym komunikatem: w Europie rządzi żelazną ręką Merkel.

Ale stan (gospodarczy) tego związku, zawartego niczym małżeństwo z rozsądku, stopniowo się pogarsza, gdyż jak podkreśla wielu obserwatorów, Francja straciła już przynajmniej wirtualnie swoje cenne potrójne A, a dług niemiecki nie jest już tak atrakcyjny, jak był niegdyś, co ujawniła częściowa porażka emisji papierów 23 listopada.

Para, której wewnętrzna różnica zdań w sprawie środków, jakie należałoby wprowadzić, żeby przeciwstawić się atakom spekulacyjnym przy operacjach na długach publicznych – emisji euroobligacji i pożyczek dla państw, w zamian za wpisanie do traktatów rygoru budżetowego i harmonizacji podatkowej – utrzymuje strefę wspólnego pieniądza w niepewności. Tymczasem każdy dodatkowy dzień mijający wśród chaosu prowadzi do groźby rozpadu.

Prasa w Italii, cieszy się z „powrotu Włoch do Europy”, po latach obojętności i gaf popełnianych przez Berlusconiego, a wejście na scenę trzeciej gospodarki strefy euro, reprezentowanej przez bardzo szanowanego byłego komisarza europejskiego, budzi nadzieję, że dojdzie do odblokowania sytuacji, w której znaleźli się wszyscy, którzy do wspomnianej strefy przynależą. Nie wygląda na to, żeby Monti mógł czy też chciał odgrywać rolę arbitra między Paryżem a Berlinem, jest on jednak na tyle dobrze usytuowany, że mógłby być mediatorem.

Kimś, który – o czym poinformował w Strasburgu swoich dwóch partnerów, heroldów metody międzyrządowej – uważa, że rozwiązanie kryzysu politycznego i ekonomicznego UE prowadzi przez respektowanie, wzmocnienie działań oraz instytucji wspólnotowych. W tych kwestiach wie, że ma poparcie przewodniczącego Komisji Europejskiej, José Manuela Barroso, który ostatnio w tym duchu się wypowiadał.

Oto, co powinno uspokoić tych, którzy, kiedy czas goni, a oczekiwania rosną, obawiają się, że „Merkozy” zostanie zastąpiony nowym zarządem, czymś w rodzaju trójkąta małżeńskiego. I tylko dziennikarze europejscy się delektują wyszukiwaniem mu nazwy: „Sarmonkel”, „Merkozonti”, „Merkonti” czy też „AnNima” czy „MMS”, to tylko te najbardziej popularne, sami sobie wybierzcie, jeśli was to bawi.

"Kanclerz Niemiec Angela Merkel oraz prezydent Francji Nicolas Sarkozy, którzy, według opinii prasy europejskiej, coraz bardziej stają się dwugłowym ‘Merkozym’. Należą do niej również Jean-Claude Juncker, szef eurogrupy, Christine Lagarde, dyrektorka zarządzająca MFW, José Manuel Barroso, przewodniczący Komisji Europejskiej, Herman Van Rompuy, przewodniczący Rady Europejskiej, Mario Draghi, prezes EBC i Olli Rehn, komisarz UE ds. gospodarczych i walutowych. Grupa zrodziła się przypadkowo pod dachem zabytkowej opery we Frankfurcie, 19 października br., gdzie ci dostojnicy uczestniczyli w spotkaniu pożegnalnym Jean-Claude Tricheta jako prezesa EBC".

Ta nieformalna grupa, jak sądzi El Mundo, unaoczniła

"konflikt miedzy demokratyczną praworządnością a pilną koniecznością znalezienia rozwiązania kryzysu euro. […] Kilku analityków podziela pogląd, że ten nowy rząd cieni jest najlepszym sposobem ustanowienia przeciwwagi dla władzy duetu ‘Merkozy’, albowiem obecność instytucji europejskich w GF daje możliwość współudziału mniej potężnych krajów".

"Najbardziej krytyczni nazywają GF ‘politbiurem’ z powodu braku demokratycznego umocowania tej grupy decyzyjnej. Mówią, że to ona wysłała Jeorjosa Papandréu na ścięcie, jak też wymierzyła nokautujący cios Silvio Berlusconiemu. Obrońcy twierdzą, że jest niezbędnym antidotum pozwalającym zakończyć kryzys euro”.

Albo raczej ta alternatywa jest. Istnieje przecież Komisja Europejska, strażniczka traktatów i „rząd gospodarczy” UE, o czym przypomniał niedawno jej przewodniczący José Manuel Barroso. Jednak gdy chodzi o obszar wspólnej waluty, to górę biorą uczestnicy eurogrupy – ministrowie gospodarki, a więc rządy. Czyli znowu Paryż i Berlin.

Niedawne mianowanie przewodniczącego Rady Europejskiej Hermana Van Rompuya jako „pana euro”, co nastąpiło z błogosławieństwem Angeli Merkel i Nicolasa Sarkozy’ego, wzmacnia rolę państw członkowskich, z Niemcami i Francją na czele, w ekonomicznym zarządzaniu eurolandem.

Sęk w tym, że o takiej konfiguracji ani słowa w żadnym porozumieniu, a decyzje podejmowane przez parę „Merkozy” w coraz mniejszym stopniu, jak się wydaje, są przedmiotem jakiejkolwiek debaty, nawet w samej strefie euro. Żaden inny kraj nie jest bowiem w stanie wpływać na przebieg dyskusji, ani odegrać roli przeciwwagi dla tej ciężkiej artylerii, która nie za bardzo już się patyczkuje przy kontaktach z partnerami, co pokazał ton, w jakim para „Merkozy” potępiła hipotezę referendum w Grecji.

Jeśli chodzi o innych „dużych”, to Włochy, trzecia co do wielkości gospodarka w strefie euro, są pod ostrzałem ze względu na niepewną sytuację finansów publicznych oraz własnego rządu, a Hiszpania będąca w wirze kampanii wyborczej nie wyszła poza utarte koleiny.

Te dotknięte kryzysem zadłużenia kraje są, podobnie jak Portugalia i Irlandia, bardzo dalekie od oceny „triple A” wystawianej przez agencje ratingowe, która to ocena zdaje się dawać nadprzyrodzone moce krajom, które jeszcze ją mają. Co, nawiasem mówiąc, wyjaśnia powody, dla których francuskiemu prezydentowi obsesyjnie zależy na utrzymaniu swojego kraju w tym obecnie najbardziej cenionym kręgu. Inni członkowie tego klubu należący do strefy euro – Austria, Finlandia, Luksemburg i Holandia – nie mają odpowiedniej pozycji albo ustawiają się w szeregu za francusko-niemiecką parą.

Ale jeżeli ta para nawet, a być to może, potrafi uniknąć wpadnięcia na najgroźniejsze rafy, to nie wydaje się, aby miała jasne wyobrażenie o tym, dokąd chce poprowadzić okręt euro – i zresztą nie uzyskała do tego żadnego mandatu. Ten brak jasności oraz prawowitości odciska swe piętno na przebiegu kryzysu i sprawia wrażenie, że mamy do czynienia z nawigacją „na oko”. A tymczasem w obliczu nawałnicy jesteśmy gotowi oddać ster komuś innemu tylko pod warunkiem, że to będzie ktoś, kto jest w stanie szczęśliwie doprowadzić statek i załogę do portu.

Ale doświadczenie z poprzednimi porozumieniami, zawartymi w ostateczności, po trudnych negocjacjach, skłania do ostrożności. Drogi rynków są czasem nieodgadnione i nadal istnieje ryzyko, że mieliśmy do czynienia z jeszcze jednym szczytem, który nic nie dał. Nie pokusimy się wiec o prognozy.

Natomiast, w sytuacji, gdy przywódcy europejscy ostrzegli, że stawką w tej grze jest los Unii, rzut oka na europejski pejzaż po tym podwójnym szczycie pozwala dostrzec, że kryzys polityczny, który kryje się za kryzysem finansowym, ledwie się zaczął. Wielu obserwatorów zauważyło, że strefa euro zmierza ku ściślejszej integracji, a to rodzi dużo znaków zapytania.      

Dramatyczność polemiki miedzy Angelą Merkel a Nicolasem Sarkozym uwydatniła fakt, że oś Paryż-Berlin znowu jest jedynym motorem Europy. Tyle że nie jesteśmy już w Europie sześciu ani dwunastu i jego wydajność nie może być tak znaczna jak przed kolejnymi rozszerzeniami i powołaniem takich wyposażonych szerokie uprawnienia organów jak Europejski Bank Centralny.   

Pojedynek między Nicolasem Sarkozym a Davidem Cameronem i debata w Izbie Gmin nad referendum w sprawie przynależności Zjednoczonego Królestwa do UE świadczą o tym, że Londyn poszukuje swojego miejsca w powstającej architekturze i że „Merkozy” nie zrobi podarunku Brytyjczykom, którzy długo mieli wpływ na liberalną ewolucję Komisji Europejskiej bez brania na siebie pełnej odpowiedzialności politycznej.  

Ale swojego miejsca poszukują nie tylko oni. Dziewięć innych krajów nienależących do strefy euro, jak Polska czy Szwecja, zaczyna już kontestować powstawanie Europy o dwóch szybkościach. Zapewne, strefa Schengen czy obronność europejska są tego rodzaju konstrukcjami o zmiennej geometrii. Ale nie zakładają sterowania tak ścisłego, jak kontrola budżetów państwowych czy utworzenie stanowiska europejskiego ministra finansów.  

W tym miejscu dochodzimy do sedna przyszłej niestabilności. Rząd ekonomiczny, do którego powołania zmierzają wysiłki Berlina i Paryża, popieranych przez Holandię i Finlandię, narusza bowiem suwerenność państw i trudno przy nim nie pytać o demokratyczną kontrolę. Pisze o tym słynny niemiecki socjolog  Jürgen Habermas w eseju, którego fragmenty publikuje  Presseurop.

Gdy na to w ten sposób spojrzeć, UE znajdzie się między młotem a kowadłem. Bo jej przywódcy powinni połączyć skuteczność polityczną z demokratyczna praktyką. Natomiast żmudny proces ratyfikacji porozumienia z 21 lipca dowodzi, że tempo działania parlamentów narodowych jest zbyt powolne w stosunku do tempa narzuconego przez rynki. 

Co więcej, jak napisał  w tym tygodniu Timothy Garton Ash, gdy się obserwuje debaty parlamentów brytyjskiego i niemieckiego, dostrzega się, że systemy demokratyczne państw narodowych wyrażają interesy o sprzecznym charakterze, które prowadzą do zablokowania Unii. Ale ponieważ nikt nie jest w stanie zbudować demokracji europejskiej opartej na parlamencie wybranym z ponadnarodowych list kandydatów, z ponadnarodowymi debatami, decyzje będą nadal podejmowane przez przywódców zebranych za zamkniętymi drzwiami i żyrowane przez posłów, których wybrano głównie do spraw wewnętrznych. Euro da się może uratować, ale UE wciąż jeszcze nie doszła do końca ścieżki przez trzęsawisko.

wczoraj debata doszła do punktu, w którym zastanawiano się, czy należy poprosić Chiny o pomoc… Atmosfera była również naznaczona przez determinację Angeli Merkel, zdecydowanej nie odstąpić ani na jotę od własnej strategii. W zasadzie to się udało, a strategia się nie zmieniła: jedynym sposobem wyjścia z kryzysu jest narzucenie oszczędności i dyscypliny zadłużonym krajom. Dotyczy to zarówno Portugalii, Grecji, Włoch, jak i Hiszpanii, a nawet Francji. Nowością jest natomiast to, że słychać coraz więcej głosów protestu przeciwko takiej postawie. Kraje UE obniżają swoje prognozy wzrostu i groźba recesji staje się coraz silniejsza. Ale Berlin pozostaje zupełnie obojętny.

W Grecji Eleftherotypia uważa, że premier Jeorios Papandreu i jego minister finansów Ewangelos Wenizelos występowali „w roli zwykłych figurantów w Brukseli”, gdzie „Europejczycy ustawili samowolnie gilotynę przeznaczoną dla ich kraju. Z kolei inna grecka gazeta To Ethnos potępia na pierwszej stronie „szantaż ze strony Merkel” :

Pani kanclerz robi wszystko, aby narzucić swój reżim oszczędnościowy i nie zdaje sobie sprawy z konsekwencji. A dla Greków oznacza to bardzo długotrwałe oszczędności.

Innym atakowanym „złym płatnikiem” są Włochy. Marta Dassù przyznaje na łamach La Stampy, że jedynym państwem mającym odpowiednią pozycję i narzędzia do tego, aby wyprowadzić Europę z kryzysu wspólnej waluty, są Niemcy, które jednak w tych kwestiach „mają ręce związane przez własny parlament”: 

Unia walutowa będzie mogła przezwyciężyć obecny kryzys wyłącznie wówczas, gdy kraje, którą nią obecnie kierują – poczynając od Niemiec – rozszerzą swój zakres solidarności […] i tylko pod warunkiem, że zadłużone kraje zwiększą poziom własnej wiarygodności – poprzez reformy – oraz dyscyplinę budżetową. Z tego punktu widzenia podwójny szczyt odbywający się w tych dniach przynosi potencjalny postęp, przynajmniej na papierze. Jeżeli niemiecki plan zadziała, to narodzi się wielopoziomowa Europa, z nowym twardym rdzeniem opartym na euro i instytucjach częściowo oddzielonych od tych, które są wspólne dla całej 27.

W Hiszpanii El Periódico stwierdza na pierwszej stronie, że „Euro poddaje się Merkel”. Według katalońskiego dziennika pani kanclerz „narzuciła swoje poglądy” podczas niedzielnego szczytu:

Angela Merkel i Europejski Bank Centralny kategorycznie sprzeciwili się możliwości nieograniczonego finansowania przez tę instytucję [krajów pogrążonych w trudnościach], bo ich zdaniem stanowiłoby to naruszenie traktatów UE, które zabraniają EBC finansowania długu publicznego państw członkowskich. Pomimo wsparcia Hiszpanii i większości krajów w strefie euro, Nicolas Sarkozy był zmuszony ustąpić w obliczu bloku sformowanego przez Niemcy, Holandię, Finlandię i EBC.

Z niemieckiej perspektywy Süddeutsche Zeitung ocenia, że Europa po raz pierwszy od początku kryzysu przegląda się w lustrze, które pokazuje, jak jest naprawdę. A to, co w widzi, nie wygląda zachęcająco, najzwyczajniej w świecie dostrzega się tam „otchłań”, pisze monachijski dziennik:

Pomimo miliardów, które pozostają udostępnione na papierze, należy pamiętać, że bez względu na to, ile pieniędzy uda się uruchomić, i tak nie pozwoli to uratować euro. W ten sposób kupujemy jedynie czas na rozwiązanie głębokich problemów. Trzeba powstrzymać ekonomiczne oddalanie się siedemnastu państw członkowskich; do tego potrzebne jest mocne zarządzenie. Ponieważ czas nagli, środowy szczyt musi wprowadzić rzeczywiste zmiany, takie jak utworzenie silnego i niezależnego komisarza ds. budżetu, czego domaga się wiele krajów. Berlin, który na początek występuje o zmianę traktatów, ryzykuje, że dryf euro przerodzi się w upadek.

Die Welt broni natomiast punktu widzenia niemieckiego rządu:

Jeżeli jedni chcą drukować pieniądze, zamiast zadbać o przyszłość swojej gospodarki, to znaczy, że drudzy będą musieli zapłacić rachunek. Zaufanie obywateli i rynków powróci jedynie wówczas, gdy wszyscy członkowie strefy euro będą przestrzegać zasad stabilności – albo opuszczą ten klub.

We Francji Libération ocenia, że kryzys euro ujawnił asymetrię w łonie francusko-niemieckiej pary, i to zdecydowanie na korzyść Berlina:

W przypadku tej starej francusko-niemieckiej pary jeden z partnerów wyraźnie dominuje odtąd nad drugim. A przecież taki stan rzeczy nie trwa wcale od wczoraj: euro od samego początku zostało zaprojektowane, mając za fundament Deutsche Mark i osobliwą niemiecką kulturę pieniądza, na której swe piętno odcisnął dramat hiperinflacji z lat 30. i bankructwa polityki. Ale tę dominację łagodziła potęga i znaczenie tej zbiorowej przygody związanej z wprowadzeniem wspólnej waluty. Gwałtowny przebieg kryzysu finansowego sprawił, że maska opadła. Gdy się to widzi z niemieckiej perspektywy, to miejsce, głos i wpływ Francji zostały zdegradowane. Posunięcia proponowane przez Pałac Elizejski w celu rozwiązania kryzysu euro – bez względu na to, jak są trafne i rzeczowe – przebijają się z coraz większym trudem. Z całym szacunkiem dla śmiałego działania francuskiego prezydenta, który przy każdej okazji przykleja się do pani kanclerz, nasza wiarygodność finansowa doznała przez to poważnego uszczerbku […]

Tylko o jakim losie tutaj się mówi? Od lutego 2010 r. siedemnastka należąca do strefy euro odbywa kolejne „decydujące szczyty”, często w trybie pilnym, żeby uzgodnić kwoty i zasady pomocy Grecji i innym zagrożonym krajom. Za każdym razem politycy i większość komentatorów chwalą sobie kolejny, choć bolesny krok naprzód – obietnice pożyczek mających ulżyć Grecji, decyzje dotyczące pomocy bezpośredniej, a potem tworzenia i umacniania Funduszu Stabilności, koordynacji polityki budżetowej itd., itd…

I za każdym razem po kilku dniach lub kilku tygodniach wszystko trzeba zaczynać od początku – ponieważ Grecja nadal pogrąża się w kryzysie, następny kraj prosi o pomoc lub agencje ratingowe obniżają noty kilku innych. Rynki stają się „nerwowe”, a to znaczy, że zakładają pogorszenie sytuacji i co za tym idzie – rzeczywiście udaje im się pogorszyć ją jeszcze bardziej. A przez ten czas programy oszczędnościowe mnożą się, to zaś wywołuje niepokoje społeczne i pobudza postawy eurosceptyczne.

Na kilka dni przed spotkaniem G20, na którym Stany Zjednoczone i Chiny będą chciały wykazać Europie, że skoro nie jest w stanie zaprowadzić porządku w swoich finansach, to uwikłane w kłopoty supermocarstwo i nowa, triumfująca potęga zechcą wziąć to na siebie – w takiej oto sytuacji widać, jak nasz los zależy od rozwiązania kryzysu zadłużeniowego. Ale czy strefa euro jest tym samym, co UE? Czy wspólna waluta obejmuje całość zamysłu europejskiego?

Wiązać przyszłość całej konstrukcji europejskiej z powodzeniem projektu monetarnego – czyż nie jest to najlepszy sposób wystawiania jej na niebezpieczeństwo? Bez definitywnej odpowiedzi na te pytania przywódcy europejscy będą musieli się ograniczyć do przekonywania i uspokajania rynków, ostrzegając jednocześnie, że stawką w tej grze jest życie Unii Europejskiej. A to, niestety, byłoby postawą w równym stopniu niespójną, co odpowiadającą rzeczywistości. I tu mieści się odpowiedź na pytanie, dlaczego od półtora roku niepostrzeżenie obsuwamy, by koniec końców znaleźć się w miejscu, gdzie trzeba będzie ostatecznie zdecydować, co chcemy zrobić z Unią.

Zwołany na najbliższą niedzielę szczyt będzie więc decydujący… Ale oto Berlin zapowiedział już następny – na środę, 26 X. Jak na razie wszystko idzie, jak trzeba…