w najbliższej przyszłości tureccy turyści (ale także, wedle już tych samych przepisów, ci, którzy przyjeżdżają z krajów Zatoki Perskiej czy Chin) nie będą już musieli czekać miesiącami na wizę do Rumunii.

Bukareszt godzi się też na wprowadzenie pięcioletniej wizy dla tureckich przedsiębiorców. Cytując ministra spraw zagranicznych rządu w Ankarze România Liberă przypomina, że ten kraj Azji Mniejszej jest jedynym, który podpisał umowę w sprawie unii celnej z UE, a którego obywatele muszą zabiegać o wizy, aby wjechać na teren Wspólnoty. Z tego punktu widzenia „Rumunia przedstawia rozwiązanie w sprawie przyznawania wiz Turkom”, ale jest to rozwiązanie częściowe do czasu, gdy ich kraj nie stanie się częścią strefy Schengen. Jeśli Holandia nie postawi weta, może to nastąpić we wrześniu br.

Autor w prowokacyjnym tonie odpowiada Sarrazinowi i podważa opinię na temat Turków, których wizerunek odgrywa rolę worka do bicia w austriackiej polityce integracyjnej. Opisuje więc coraz większe wpływy Turcji na scenie europejskiej, z pięciu, jak wyjaśnia Die Presse, następujących przyczyn:

Turcy są liczniejsi, są młodsi, ambitniejsi, ich gospodarka wzrasta szybciej i są oni po prostu silniejsi. […] W swojej książce Türkmen maluje obraz kwitnącego kraju, od którego Europa powinna pobierać nauki. Stwierdza, że w Turcji liczba kobiet na kierowniczych stanowiskach przewyższa sześciokrotnie europejską średnią, że dobrobyt wzrósł tam bardziej, aniżeli gdziekolwiek w Europie, i że, ogólnie rzecz biorąc, Turcy są bardziej dynamiczni.

Tekst dotyczy w domyśle ludobójstwa Ormian w latach 1915–1916, gdy 1,2 miliona osób (dwie trzecie spośród ogółu ludzi tej narodowości zamieszkujących w państwie władanym przez Turków) zmarło podczas wywózek i rzezi dokonywanych przez imperium osmańskie. Właśnie dlatego ten tekst wywołał gniew ze strony Ankary, która odwołała swojego ambasadora w Paryżu i zagroziła Francji podjęciem retorsji handlowych i dyplomatycznych. Wszelako projekt ustawy musi jeszcze zostać zatwierdzona przez Senat, a następnie ponownie przez Zgromadzenie Narodowe, zanim będzie mogła wejść w życie.

Na łamach Le Point felietonista Pierre Beylau krytykuje zabieg francuskich władz podjęty przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi:

Czy naprawdę należało wyciągać na powierzchnię tego starego węża morskiego pod nazwą ludobójstwo z 1915 r., którego to faktu nikt poważny nie kwestionuje? Chodzi oczywiście o politykierską zagrywkę ze strony wybrańców narodu, dla których ‘ormiańskie głosy’ mają być decydujące. Nie wahano się zaryzykować wyrządzenia znacznych szkód w sferze dyplomatycznej i gospodarczej, aby przypodobać się jednemu lobby.

Z punktu widzenia interesów francuskiej dyplomacji na Bliskim Wschodzie ta „próba sił z Ankarą jest absurdalna”, dodaje Le Monde. Ale w ocenie dziennika problematyczny jest przede wszystkim sam charakter tej propozycji ustawy.

Nie jest rolą ustawodawcy – wspieranego w tym przypadku przez Pałac Elizejski – opowiadanie historii. Od kilku lat urzędowa Francja wprost uwielbia tę jurydyzację historii. Uchwala się ustawy upamiętniające, ustanawiając przestępstwo negacjonizmu. One niczemu nie służą. Nie łagodzą nawet bólu tych, którzy widzą, jak ich przeszłość (…) jest podle spisywana na nowo w celu jej zanegowania.

Z kolei strona internetowa Mediapart interpretuje ten spór w świetle historii obu krajów. Każdy z nich był bowiem rządzony przez osobistość odgrywającą rolę założyciela nowoczesnego narodu, od której to obecnym elitom wciąż trudno się uwolnić: chodzi odpowiednio o generała de Gaulle’a i Mustafę Kemala.

Francja i Turcja cierpią w różnym stopniu na tę samą narodową patologię: niezdolność do odżałowania swojej wielkiej przeszłości; desperackie próby uczepienia się najwyższego zbawcy, który utula ojczyznę za pomocą żelaznej mitologii; odmowę zinwentaryzowania historii, dokonania jej przesiewu, uznania błędów i zbrodni.

Po stronie tureckiej w anglojęzycznej wersji dziennika Zaman komentator Bülent Keneş zgłasza pretensje bezpośrednio do francuskiego prezydenta: „Wprowadzając zakaz odnoszący się do jednej ze stron debaty na kontrowersyjny temat, która to powinna zostać rozstrzygnięta przez historyków, i to tuż przed w wyborami prezydenckimi, pokazał on wszystkim, co znaczy demokracja à la Sarkozy”.

Zważywszy na jego już powszechnie znaną skłonność do tworzenia metodami politycznymi i legislacyjnymi dogmatów w kwestii kontrowersyjnych epizodów z przeszłości, powinien on raczej zwrócić uwagę na bezsporną kolonialną przeszłość Francji, zamiast szukać dziur w historii Turcji. Zakazywanie głoszenia pewnych opinii i idei w kwestii tak zwanego ludobójstwa, którego Ormianie mieli rzekomo paść ofiarą w 1915 r., i to jeszcze przed złożeniem oficjalnych przeprosin za masakry popełnione we wciąż nieodległej przeszłości przez Francuzów w Algierii […] albo za masowe morderstwa dokonane w innych krajach afrykańskich oraz w Indochinach, jak też w wyspiarskich koloniach, jest dokładnie tym, czego można się spodziewać po obłudnym błaźnie francuskiej polityki zwanym Sarkozy.

W Milliyet Mehmet Tezkan ocenia, że francuski prezydent „ma dwa powody, aby chcieć uchwalenia tej ustawy”:

Pierwszym z nich jest polityczna inwestycja obliczona na zdobycie głosów Ormian. Drugim jest chęć narobienia szkód w stosunkach z Ankarą. Stosunki między Sarkozym a Erdoganem bynajmniej nie są dobre. Ale od dziś mosty są już spalone. Celem Sarkozy’go jest odsunięcie Turcji od UE za pomocą takich manewrów.

I wreszcie Ali Bayramoglu przypomina na łamach dziennika Yeni Şafak, że:

Zgodnie z bieżącą interpretacji artykułu 301 tureckiego kodeksu karnego przestępstwem jest mówić, że ‘doszło do ludobójstwa Ormian’. We Francji przestępstwem jest mówić, że ‘ludobójstwo Ormian nie miało miejsca’. Jakże nie zauważyć, że obie te postawy ograniczają wolność słowa… i przeszkadzają obu stronom zastanowić się nad własną przeszłością? Szkody, jakie wyrządzi francuska ustawa, będą poważne.

Erdogan oświadczył po niemiecku „idziemy razem”, Merkel, zbierając za to oklaski, powiedziała trzem milionom Turków „jestem waszą kanclerz”. Ale wciąż te same kwestie sporne przez to nie zniknęły. A są nimi podwójne obywatelstwo dla imigrantów w Niemczech, którego się domaga Erdogan, i obowiązek nauki niemieckiego wnioskowany przez Merkel. „Asymilacja jest zbrodnią przeciwko ludzkości”, porównywalną z antysemityzmem, grzmiał turecki premier w obecności niewzruszonej Angeli Merkel, która wymownie przemilczała sprawę przystąpienia Turcji do UE.

Dlatego też dwie trzecie z 35 omawianych rozdziałów wciąż jest negocjowanych. Zamach bombowy, który w tym samym dniu miał miejsce w Ankarze (trzech zabitych), nie przeszkodził obecności Güla w Berlinie, pozwolił on sobie przypomnieć Wulffowi, że zasada „pacta sunt servanda” – umów należy dotrzymywać – powinna być również stosowana wobec Turcji. Jeśli rozmowy z UE zakończą się porażką, zauważa dziennik, to „nowy tygrys z Bosforu”, szesnaste mocarstwo gospodarcze świata, może, zniechęcone, samo cisnąć w kąt europejską teczkę.

Według dziennika La Repubblica, Ankara w Berlinie „już powiedziała Europie adieu […] Europa i Azja nigdy nie wydawały się tak oddalone jak teraz”, pisze rzymska gazeta. „Turcja pozostawiona w poczekalni u drzwi Europy, po raz pierwszy stwierdziła ustami szefa państwa, umiarkowanego islamisty Abdullaha Güla: ‘przyjmiemy, iż nie zostaniemy członkiem Unii Europejskiej, jeśli mieszkańcy choćby jednego z jej krajów nas nie zechcą i uznają nas za obciążenie’”.

W spektaklu narodowej dumy Turcja wyraża gniew z powodu zastoju w rokowaniach nad jej akcesją do Unii, pręży też muskuły w nowej roli regionalnego mocarstwa, ale według La Stampy, prawdziwa przyczyna tych swarów jest bardziej materialna. Ogromne złoża gazu (pole Lewiatan), odkryte niedawno pod dnem morza między Cyprem i Izraelem, do których wydobycia przygotowują się obydwa kraje, skłoniły turecką flotę i lotnictwo do przeprowadzenia manewrów na tym obszarze.

„Dziesięć miesięcy to długi czas, więc Erdogan będzie miał dużo okazji, aby zmienić zdanie”, pisze La Stampa. Ale „Europa nie może sobie pozwolić na utratę Turcji, zwłaszcza teraz”, gdyż jej przyszłe stosunki z wyłaniającymi się rządami krajów „arabskiej wiosny” zależą w dużym stopniu od mediacji Ankary i wprowadzania tam jej modelu świeckiego, przyjaznego Zachodowi, islamskiego państwa.

Handelsblatt uważa natomiast, że przeciwnie, pozycja Niemiec w wyścigu po „skarb, jakim jest libijska ropa”, wydaje się zagrożona. Według niemieckiego dziennika ekonomicznego, Turcja, która właśnie zaproponowała rebeliantom pomoc w wysokości 300 milionów dolarów, „wygrała etap”. Włochy, a to one „budowały instalacje do wydobywania ropy w Libii”, są na dobrej pozycji, ale Nicolas Sarkozy „nie zgodzi się”, aby ustąpić miejsca firmom włoskim. Przedsiębiorstwom niemieckim „nie będzie łatwo to rozegrać”, pisze dalej Handelsblatt, ponieważ rząd w Berlinie „zepsuł start niemieckiego przemysłu” w tym wyścigu.

Europa wprawdzie nałożyła sankcje – obejmujące zasadniczo ograniczenia swobody podróżowania syryjskich przywódców, restrykcje dotyczące sprzedaży broni i zawieszenie pomocy ekonomicznej – jednak nie przyniosły one żadnego efektu.

Paru nielicznych przywódców, na przykład brytyjski premier David Cameron, zażądało od syryjskiego reżimu zaprzestania stosowania przemocy, ale nie było to wsparte rzeczywistymi groźbami. Co się tyczy intelektualistów, to ich apel do UE, „aby zapobiec masakrze w Syrii”, jak na razie nie przekłada się na taką mobilizację, jaką widzieliśmy w przypadku Libii.

A tymczasem warunki na rzecz interwencji w Syrii są spełnione w dużo większym stopniu niż w momencie, gdy nasunęła się kwestia takich działań w Libii, stawką nie jest już nawet ochrona ludności – jak swego czasu mieszkańców zbuntowanego miasta Benghazi – której grozi się użyciem siły, co wystarczyło do przekonania ONZ, aby dała zielone światło dla nalotów. Tutaj używa się siły już od dłuższego czasu.

Dlaczego więc UE nie reaguje bardziej stanowczo? Czy stoi za tym brak obrazów mogących wzbudzać emocje i oburzenie, będących paliwem takiej reakcji? Być może. I nie jest to przypadek, że krajem, który z największą stanowczością – i wiarygodnością – domaga się zaprzestania przemocy i demokratycznych reform, jest Turcja.

Bo to właśnie na tureckiej granicy gromadzą się tysiące syryjskich uchodźców uciekających przed walkami, którzy przedstawiają swoje relacje. A są to równie rzadkie, co i cenne świadectwa, jako że reżim w Damaszku całkowicie odciął dostęp do kraju prasie i niezależnym obserwatorom.

Ale jest również świadomość, że nie dysponujemy po prostu środkami pozwalającymi wywrzeć presję na al-Asada, aby położył kres represjom – o oddaniu władzy w ogóle nie ma co mówić – nie ma dyplomatycznego konsensusu (Pekin i Moskwa sprzeciwiają się wszelkiej interwencji), a więc i możliwości przyjęcia przez Radę Bezpieczeństwa ONZ jakiejkolwiek rezolucji w tym duchu.

Toteż trudno się łudzić, że libijski scenariusz da się powtórzyć. Droga sankcji ekonomicznych – UE jest głównym partnerem handlowym i donatorem funduszy dla Syrii – ukazała już swoje ograniczenia. Pozostaje dyplomacja. Skoro sama UE zdaje się nie mieć dostatecznego wpływu, to powinna z tym większym przekonaniem wspierać inicjatywy Ankary, niezbędnego sojusznika w regionie, gdzie tak trudno jej znaleźć swoje miejsce.

Będzie to w istocie siódma wygrana, jeśli uwzględni się też wybory lokalne z 2004 i 2009 r. oraz referendum, które odbyło się w 2010 r. Z pięcioma milionami głosów więcej, ale kilkoma mandatami mniej, AKP będzie mogła, tak jak już nawykła, samodzielnie skonstruować rząd, ale w celu stworzenia nowej konstytucji, obiecanej przez Erdogana, będzie musiała sprzymierzyć się po tych wyborach z innymi partiami. Podczas swojego pierwszego wystąpienia powyborczego, szef gabinetu obiecał więc, że „będzie konsultował się z opozycją, społeczeństwem obywatelskim i mediami” w celu wypracowania konsensusu wokół tej reformy, która ma między innymi zredefiniować pojęcie tożsamości narodowej tak, by uwzględnić żądania Kurdów.

Poza tym, jak podkreśla komentator Oral Çalişlar, blok niezależnych skupiony wokół Partii na rzecz Pokoju i Demokracji (BDP, prokurdyjska) jest drugim zwycięzcą, gdyż zwiększył swój stan posiadania z 22 do 36 miejsc w parlamencie. Jeśli chodzi o główną partię opozycyjną, czyli Republikańską Partię Ludową (CHP), to wprawdzie zwiększyła swój elektorat (+5% i 135 deputowanych), ale wciąż nie może się mierzyć z AKP.

Po pierwsze umacnia swoją pozycję przed przyszłorocznymi wyborami parlamentarnymi, w których jest kandydatem do zachowania władzy na trzecią z rzędu kadencję. Po drugie pozbawia armię uprzywilejowanej pozycji w wielu instytucjach wysokiego szczebla. Po trzecie wreszcie przybliża swój kraj do Unii Europejskiej, która to Unia wśród warunków członkostwa Turcji umieściła także większą demokratyzację życia publicznego i najwyższych tamtejszych instancji sądowniczych.

Paradoksalnie ta „europeizacja” dokonuje się kosztem świeckości państwa, a partia, która jest przewodnikiem w tym procesie, jest stronnictwem religijnym. Między innymi właśnie dlatego wynik referendum, aczkolwiek przyjęty w europejskich stolicach z zadowoleniem, jest podszyty pewną ostrożnością. Tak czy owak, gdy chodzi o proces akcesyjny Turcji, to piłka jest dziś po stronie Unii. Erdogan będzie mógł teraz powiedzieć, że ryzykował własną głową, aby spełnić stawiane przez nią krajowi wymagania. Przyszła pora, by 27 państw członkowskich udowodniło, że są gotowe podjąć ryzyko – o charakterze politycznym – żeby doprowadzić do zakończenia negocjacji akcesyjnych.

Gian Paolo Accardo

Wiele wskazuje na to, że tempo prac nie osłabnie: po szczycie czterech „potęg” zwołanym na 6 września przez Francję – prezydencja belgijska grozi jego bojkotem, obawiając się, że chodzi w nim wyłącznie o legitymizację polityki Francji wobec Romów – przyjdzie kolej na spotkanie ministrów spraw zagranicznych, którzy dyskutować będą m.in. o Kosowie (Berlin przypomniał ostatnio Serbii, że jeśli się wyrzeknie swoich roszczeń, drzwi do UE będą stały dla niej otworem) oraz o (pozostawiającym wiele do życzenia) stanie wymiaru sprawiedliwości w Bułgarii i w Rumunii, które czekają na wejście do strefy Schengen.

A jeszcze potem odbędzie się referendum w sprawie wyborów prezydenckich w Mołdawii (będące warunkiem dalszych negocjacji w sprawie przystąpienia), referendum w Turcji w sprawie nowelizacji Konstytucji (to też warunek dalszych rozmów) i wybory parlamentarne w Szwecji. Jak widać, prezydencja belgijska – dotąd, by ująć rzecz delikatnie, niezauważalna – której próbny okres właśnie się kończy, będzie miała co robić.

Iulia Badea Guéritée