A kiedy już zareagowały, zrobiły to na swój sposób, zdając się na inicjatywę francusko-niemieckiej pary.

Duet „Merkozy” posadzony w ten sposób, bywało, że wbrew sobie, za sterami zdołał jako tako uchronić statek pod nazwą „euro” przed roztrzaskaniem się na rafach kryzysu – przynajmniej na razie. Jego zarządzanie kryzysowe, jak i przyszłe rozwiązania, uświęciły triumf metody międzyrządowej, tak cenionej przez Angelę Merkel, Nicolasa Sarkozy’ego. Także Hermana Van Rompuya, przewodniczącego Rady Europejskiej, który to jest wielkim twórcą kompromisów pomiędzy jej członkami. Metoda ta ma swoje zalety – gdyż decyzje w gronie szefów państw i rządów zapadają szybciej, bardziej gładko i wydają się uprawnione – ale nie jest też wolna od wad – brak jej przejrzystości i faktycznie marginalizuje „małe” kraje.

Marginalizuje ona także instytucje wspólnotowe (Komisję i Parlament), osłabiając w efekcie całą Unię. Ta ostatnia zaczyna na koniec jawić się w oczach opinii publicznej jako część problemu, a nie jego rozwiązania.

Cóż z tego, że José  Manuel Barroso domaga się zwiększenia roli Komisji, począwszy od kontroli przestrzegania postanowień nowego paktu dotyczącego euro, skoro i tak kierowana przez niego instytucja jawi się nadal w oczach komentatorów i dużej części opinii publicznej jako klub biurokratów niepochodzących z wyboru, którzy roszczą sobie prawa do dyktowania suwerennym rządom, jak mają zarządzać własnym budżetem, a nawet jak wdrażać oszczędności uważane za nieuniknione.

To jest właśnie główne ograniczenie w przypadku tego organu, który ma być ucieleśnieniem europejskiego rządu: choć komisarze uzyskali wotum zaufania w Parlamencie Europejskim, to nie są wybierani przez obywateli, lecz wskazywani przez państwa członkowskie. A ten brak bezpośredniej więzi podważa w oczach wielu Europejczyków demokratyczną legitymację ich działań. Właśnie dlatego pożądane byłoby ich wybieranie albo bezpośrednio przez obywateli albo też, co w krótkim czasie wydaje się bardziej realne, spośród siebie przez eurodeputowanych.

Ten wielce szanowany filozof pisze, że „trzeba ratować honor demokracji” i że „ustępujący grecki premier Jeorios Papandreu jest takim politykiem, któremu nie udaje się zasypać przepaści oddzielającej świat ekspertów finansowych od świata obywateli; [przepaści między] systemowymi imperatywami dzikiego kapitalizmu finansowego – spuszczonego przez politykę ze smyczy – a narzekaniem elektoratu rozczarowanego niedotrzymaniem obietnic dotyczących sprawiedliwości społecznej”.

W dobie kryzysu, kiedy nie ma szans na drogę pośrednią, politycy muszą grać w otwarte karty, twierdzi Habermas, i zejść z podejmowaniem decyzji do poziomu obywatela ‒ „to nie tylko kwestia demokracji, ale i godności”. „Grecka klęska stanowi dla nas ostrzeżenie przed drogą postdemokratyczną obraną przez Angelę Merkel i Nicolasa Sarkozy’ego. Koncentracja władzy w wąskim gronie szefów rządów, którzy narzucają narodowym parlamentom zawarte przez siebie porozumienia, nie jest właściwą drogą”, pisze Habermas. I zaleca rozpoczęcie nowego, integrującego obywateli procesu konstytucyjnego w Europie…

Na reakcje nie trzeba było długo czekać. Rozwścieczony czołowy felietonista Spiegel Online Jan Fleischhauer oskarża Habermasa o to, że jest „ostatnim zawodnikiem wagi ciężkiej wśród mających dobre intencje niemieckich intelektualistów”, który dołączył „do obozu histeryków ze skłonnością do kreślenia apokaliptycznych wizji”. „Politycy od dawna już ugięli się w swoim postrzeganiu kryzysu euro pod ciężarem gospodarki. Są gorliwymi wykonawcami kapitalizmu finansowego. […] Ale gdy przychodzi Habermasowi zgłosić konkretne żądania, natyka się na taki sam problem, jak ci, którzy okupują Wall Street, oni też nie potrafią powiedzieć nic więcej ponad to, że trzeba dokonać jakiejś redystrybucji pieniądza. W gruncie rzeczy wszystkie te retoryczne zabiegi mają na celu zwolnienie polityków z odpowiedzialności i danie im wolnej ręki w dalszym prowadzeniu ich anachronicznej polityki”.

Ale doświadczenie z poprzednimi porozumieniami, zawartymi w ostateczności, po trudnych negocjacjach, skłania do ostrożności. Drogi rynków są czasem nieodgadnione i nadal istnieje ryzyko, że mieliśmy do czynienia z jeszcze jednym szczytem, który nic nie dał. Nie pokusimy się wiec o prognozy.

Natomiast, w sytuacji, gdy przywódcy europejscy ostrzegli, że stawką w tej grze jest los Unii, rzut oka na europejski pejzaż po tym podwójnym szczycie pozwala dostrzec, że kryzys polityczny, który kryje się za kryzysem finansowym, ledwie się zaczął. Wielu obserwatorów zauważyło, że strefa euro zmierza ku ściślejszej integracji, a to rodzi dużo znaków zapytania.      

Dramatyczność polemiki miedzy Angelą Merkel a Nicolasem Sarkozym uwydatniła fakt, że oś Paryż-Berlin znowu jest jedynym motorem Europy. Tyle że nie jesteśmy już w Europie sześciu ani dwunastu i jego wydajność nie może być tak znaczna jak przed kolejnymi rozszerzeniami i powołaniem takich wyposażonych szerokie uprawnienia organów jak Europejski Bank Centralny.   

Pojedynek między Nicolasem Sarkozym a Davidem Cameronem i debata w Izbie Gmin nad referendum w sprawie przynależności Zjednoczonego Królestwa do UE świadczą o tym, że Londyn poszukuje swojego miejsca w powstającej architekturze i że „Merkozy” nie zrobi podarunku Brytyjczykom, którzy długo mieli wpływ na liberalną ewolucję Komisji Europejskiej bez brania na siebie pełnej odpowiedzialności politycznej.  

Ale swojego miejsca poszukują nie tylko oni. Dziewięć innych krajów nienależących do strefy euro, jak Polska czy Szwecja, zaczyna już kontestować powstawanie Europy o dwóch szybkościach. Zapewne, strefa Schengen czy obronność europejska są tego rodzaju konstrukcjami o zmiennej geometrii. Ale nie zakładają sterowania tak ścisłego, jak kontrola budżetów państwowych czy utworzenie stanowiska europejskiego ministra finansów.  

W tym miejscu dochodzimy do sedna przyszłej niestabilności. Rząd ekonomiczny, do którego powołania zmierzają wysiłki Berlina i Paryża, popieranych przez Holandię i Finlandię, narusza bowiem suwerenność państw i trudno przy nim nie pytać o demokratyczną kontrolę. Pisze o tym słynny niemiecki socjolog  Jürgen Habermas w eseju, którego fragmenty publikuje  Presseurop.

Gdy na to w ten sposób spojrzeć, UE znajdzie się między młotem a kowadłem. Bo jej przywódcy powinni połączyć skuteczność polityczną z demokratyczna praktyką. Natomiast żmudny proces ratyfikacji porozumienia z 21 lipca dowodzi, że tempo działania parlamentów narodowych jest zbyt powolne w stosunku do tempa narzuconego przez rynki. 

Co więcej, jak napisał  w tym tygodniu Timothy Garton Ash, gdy się obserwuje debaty parlamentów brytyjskiego i niemieckiego, dostrzega się, że systemy demokratyczne państw narodowych wyrażają interesy o sprzecznym charakterze, które prowadzą do zablokowania Unii. Ale ponieważ nikt nie jest w stanie zbudować demokracji europejskiej opartej na parlamencie wybranym z ponadnarodowych list kandydatów, z ponadnarodowymi debatami, decyzje będą nadal podejmowane przez przywódców zebranych za zamkniętymi drzwiami i żyrowane przez posłów, których wybrano głównie do spraw wewnętrznych. Euro da się może uratować, ale UE wciąż jeszcze nie doszła do końca ścieżki przez trzęsawisko.

Jak dotąd, w krajach takich jak Egipt i Tunezja, przypomina El País „strategia UE opierała się na zasadzie „bezpieczeństwa w zamian za miliony euro”. Dziś, są już parametry, które pozwolą nam ocenić stopień demokratycznych zmian w kraju – wolne wybory, wolność wypowiedzi i prasy, walka z korupcją, siły bezpieczeństwa i wojsko kontrolowane w sposób demokratyczny. Dziennik podkreśla, że plan, który został ujawniony przez szefa dyplomacji europejskiej, zawiera również środki mające na celu kontrolę przepływu ludności. Ale „Ashton zaprzeczyła, że chodzi tu o pieniądze w zamian za przystopowanie imigracji”.

Aby rewolucja odniosła jakiś skutek, musi mieć jasno postawione cele, trudne do zrealizowania, ale konkretne, takie na przykład jak dymisja Ben Alego czy Moubaraka. Młodzi Arabowie chcą mieć takie samo prawo do głosowania, jakie my mamy, podczas gdy my chcemy to prawo zbojkotować. I na tym polega różnica. Rewolucja, która kontestuje wszystko, traci swój cel i ostatecznie niczego nie odrzuca. I nie odnosi żadnego skutku.

Bassets przygląda się bliżej roszczeniom manifestantów – „zmienić prawo wyborcze, zorganizować prawybory, wyrzucić skorumpowanych polityków z polityki, obciążyć wyższymi podatkami bogatych i zwiększyć pomoc socjalną dla biednych”. Pisze dalej, że „wszystko to jest warte uwagi”, ale cele te „nie mają nic wspólnego z dążeniem do pozbycia się dyktatora”. Więc, jak to zrobić? Kto będzie decydował i wprowadzi wszystkie te reformy? W jaki sposób możemy odrodzić nasza anemiczną demokrację?

Ale mimo że Bassetts nie widzi, by rewolucja miała jasno określony cel, przyznaje, że „ma ona sens”.

Sprzeciw (…) jest uzewnętrznieniem emocji i dodaniem sobie odwagi. (…) Organizatorzy, zwolennicy debat demokratycznych i prowadzenia sporów metodami pacyfistycznymi, stosują w praktyce prawo do manifestowania i wypowiadania się. Chcieliby udoskonalić system, chociaż sprawiają wrażenie, że chcą go atakować. Uprawiają czystą politykę, mimo że są traktowani jako polityce przeciwni. Jej liderzy pragną wykorzystać poczucie niezadowolenia i niepewności. I mogą poczuć satysfakcję, gdyż im się to udało. Ale aby otrzymać odpowiedź na pytania, które padają z ich strony, należałoby je postawić politykom przed i po wyborach. Powinniśmy ich wybierać świadomie i roztoczyć nad nimi bardziej rygorystyczna kontrolę, zamiast pozwalać im, aby robili to, co im się podoba. Ale to tylko oni mogą dokonać zmian w kwestiach, które są przedmiotem protestów. Ale, aby mogli tego dokonać, trzeba na nich zagłosować.

Francuska prasa nie zareagowała, jak dotąd, na tę sensacyjną informację. Warto przypomnieć, w jakiej chwili się ona ukazuje. Z mieszkań i biur dziennikarzy prowadzących śledztwo w sprawie Bettencourt – polityczno-finansowego skandalu, w który uwikłani są minister pracy Eric Woerth i spadkobierczyni koncernu L’Oréal – skaradziono niedawno komputery. Kilka tygodni wcześniej dziennik Le Monde wniósł skargę w sprawie pogwałcenia tajemnicy źródeł informacji po tym, jak służby wywiadu zostały wykorzystane do ujawnienia, skąd czerpał wiedzę jeden z dziennikarzy śledczych gazety. Wiosną tego roku – przypomina Libération – służbom zlecono wytropienie, kto rozpuszcza pogłoski o rzekomym kochanku małżonki prezydenta, Carli Bruni.

W Rumunii rozgorzały polemiki na temat ciągłego zamieszczania w prasie treści telefonicznych rozmów polityków i biznesmenów. „Podsłuchy i dyktatury”, pisze w tytule Jurnalul Naţional. Dziennik przypomina, że ta technika szpiegowania ma w kraju długą tradycję, że stosowano ją pod rządami komunistycznymi, by „oceniać godzina po godzinie patriotyzm i oddanie [komunistycznej] sprawie”.

Jurnalul Naţional zauważa, że „podsłuchy pojawiają się wraz z prawdziwym okrzepnięciem władzy”, ponieważ mania inwigilacji to jeden z atrybutów silnych, zcentralizowanych rządów. W Rumunii, „mimo zmiany pokoleniowej, podsłuchiwanie pod drzwiami przetrwało w genach instytucji państwowych”.

Porównanie przeprowadzone przez dwóch czeskich socjologów, przy wykorzystaniu tej ankiety, pokazuje, że wśród Europejczyków najbardziej aktywni politycznie są Skandynawowie – Norwegowie, Szwedzi, Finowie, gdy tymczasem Słoweńcy, Polacy i Węgrzy znajdują się na końcu klasyfikacji.

Czesi natomiast są ponoć najbardziej aktywni politycznie spośród mieszkańców wszystkich byłych krajów komunistycznych, a nawet bardziej zaangażowani niż Portugalczycy i Grecy. A przecież „homo politicus bohemicus”, jak nazywają go Lidové Noviny, ma opinię mało aktywnego marudy. Doświadczenie demokratyczne z czasów przed wprowadzeniem komunizmu, które trwało w Czechach dłużej niż na Węgrzech, w Polsce i Słowenii, pozwoliło „nam zachować pamięć o sposobach działalności demokratycznej i politycznej”, wyjaśnia na łamach dziennika Tomáš Lebeda, jeden z autorów badania, pracownik Instytutu Socjologicznego w Pradze.

„Oprócz doświadczeń związanych z demokracją także i inne czynniki mogą być pomocne w ocenie zaangażowania Europejczyków w życie polityczne”, spieszą z wyjaśnieniem Lidové Noviny. Są to – dojrzałość gospodarcza kraju, mierzona wysokością PKB na mieszkańca według parytetu siły nabywczej, tradycjonalistyczny bądź nowoczesny charakter społeczeństw (te rolnicze są bierne, te z szerokim dostępem do Internetu skłonne do aktywności), poziom edukacji (lepiej wykształceni bardziej interesują się polityką, są zorientowani w debatach i częściej chcą wpływać na życie polityczne).

„Samoidentyfikacja na scenie politycznej, w kategoriach lewica albo prawica” również odgrywa tu ważną rolę, zauważa gazeta. W zachodnich demokracjach działalność związana z organizowaniem protestów, manifestacji albo zgłaszaniem petycji jest na ogół dziełem ludzi o bardziej lewicowym nastawieniu. Natomiast w krajach postkomunistycznych to ludzie związani z prawicą manifestują, wzywają do bojkotu albo podpisują petycje. „Wciąż utrzymuje się niechęć do pojęcia lewicy obciążonej tradycją niedemokratycznych rządów reżimów komunistycznych”, zauważa Tomas Lebeda.