Umacnianie się skrajnej prawicy w wielu krajach dowodzi, że politycy nie znaleźli jeszcze odpowiedzi na proste rozwiązania lansowane przez populistów. Język UE i rządów krajowych nie przekonuje wyborców, którzy przyjmują ochoczo nośne populistyczne hasła.

Gdy na rzecz spojrzeć bardziej praktycznym okiem, trend ten jest złą wróżbą dla kanclerz Angeli Merkel, zauważa Süddeutsche Zeitung:

Dla niemieckiego rządu upadek holenderskiego gabinetu jest przykrą wiadomością. Traci on w ten sposób bardzo ważnego sojusznika w swojej polityce oszczędności. Francuski prezydent przegrał pierwszą turę wyborów z rywalem François Hollande’em […]. Wielu Hiszpanów zaciska kciuki za zwycięstwo francuskich socjalistów. […] Podobny klimat panuje we Włoszech. Chociaż zgodzono się dać obu tym krajom więcej czasu na ograniczenie wydatków, nie wpłynie to wraźnie na nastroje.

„Nie zgodzę się na to, aby ludzie w podeszłym wieku płacili za absurdalne roszczenia Brukseli”, wyjaśnił Wilders, odnosząc się do obliczeń centralnego biura planowania, według których cięcia w wysokości 14,2 milionów euro oznaczają trzyprocentową utratę możliwości dokonywania zakupów przez osoby w starszym wieku, przyhamowanie wzrostu i zwiększenie bezrobocia. Cięcia dotyczą w szczególności opieki zdrowotnej, emerytur, wynagrodzeń w sektorze publicznym, VAT, pomocy dla krajów rozwijających się i odliczeń odsetek od kredytów hipotecznych.

Po siedmiu tygodniach negocjacji „bomba, którą Wilders podłożył pod rząd Ruttiego wybuchła i pogrążyła Holandię w niepewności co do dalszego rozwoju sytuacji”, uważa De Volkskrant. Bowiem bez wsparcia ze strony PVV rząd koalicyjny chrześcijańskich demokratów i liberałów nie będzie miał większości parlamentarnej. Premier Mark Rutte powinien tego poniedziałku zwrócić się do królowej Béatrix o rozwiązania Drugiej Izby w celu zorganizowania przedterminowych wyborów. 

„Nowa linia obrony PVV ‒ ‘Nie chcemy cięć budżetowych na rozkaz Brukseli’ – jest bezczelnością”, pisze Trouw i przypomina, że w 2010 r. Wilders podpisał porozumienie rządowe, zgodnie z którym maksymalny deficyt może wynosić 2,8%. Dziennik cieszy się z faktu, że PVV została tym samym „zdemaskowana”, wszakże bez nadmiernej radości: „Gdyby kryzys nie był tak poważny, Holandia odetchnęłaby z ulgą”.

Według stowarzyszenia przyjęta przed dziesięciu laty ustawa ma za podstawę zbyt rygorystyczne zasady, stosuje się wyłącznie do przypadków wyjątkowo dokuczliwych cierpień, gdy już nie ma żadnej nadziei. „Propozycja ta jest wymownym znakiem czasów”, pisze De Volkskrant. Autor komentarza stwierdza, że chodzi o „wymagający pilnego rozwiązania problem społeczny”, ale też przyznaje, że w chwili obecnej „nie ma żadnych szans” na doprowadzenie sprawy do końca.

Członkowie rządu, chrześcijańscy demokraci, „są u władzy i blokują wszelką debatę” na ten temat, a liberałowie z VVD „chcą mieć święty spokój i nie chcą się na tym sparzyć”. Efekt jest taki, że „debata w społeczeństwie zatacza coraz szersze kręgi, a debata polityczna drepcze w miejscu”, ubolewa gazeta. 

Wilders zlecił badanie Lombard Street Research, eurosceptycznemu londyńskiemu biuru analiz gospodarczych, i na jego wynikach się opiera.

De Volkskrant ocenia, że w tym raporcie, który nazywa „tendencyjnym”, Lombard Street Research „nie potrafiło wyeliminować początkowych wątpliwości co do bezstronności badania”.

Gazeta dodaje, że raport „nie jest dostatecznie przekonujący, gdy chodzi o wykazanie korzyści płynących z powrotu do guldena”. Ponadto naukowcy dokonali błędnych obliczeń [holenderski wkład do Europejskiego Funduszu Stabilności Finansowej stanowi 5,9 proc., a nie 10 proc.] i udzielają „skąpych informacji odnośnie kosztów wynikających z opuszczenia strefy euro”, takich jak ujemne skutki dla eksportu i wzrostu gospodarczego.

Gazeta konkluduje, że sensownym jest zastanawianie się nad przyszłością wspólnej waluty, ale z omawianego dokumentu pożytki są tu niewielkie:

Te przeoczenia sprawiają, że raport jest mało przydatny w poważnej debacie na temat ewentualnego powrotu do guldena. Ale zważywszy na niepokój wokół euro, nie szkodzi, aby polityczni przywódcy rozważali wszelkiego rodzaju scenariusze, w tym dotyczące konsekwencji przywrócenia guldena.

Ta niemiła niespodzianka stawia pod presją koalicję tworzoną przez liberalną partię VVD i chadeckie ugrupowanie CDA przy zewnętrznym wsparciu ze strony populistycznej i antyeuropejskiej partii PVV, bo ta ostatnia zasygnalizowała, że nie chce realizować linii wyznaczonej przez Brukselę. Tak więc, jak pisze w tytule De Volkskrant, rząd staje przed „piekielnym zadaniem”.

NRC Handelsblad zaś zauważa, iż „rząd jest uwiązany na dwóch łańcuchach” – w postaci „perspektywy europejskiej” oraz „perspektywy ekonomicznej”. Oba bardzo ograniczają pole manewru. Dziennik dodaje, że wyjątkowo twarda postawa manifestowana przez „gabinet, a w pierwszym rzędzie przez ministra finansów Jana Keesa de Jagera (CDA)” wobec najbardziej zadłużonych krajów strefy euro stawia go obecnie w trudnej sytuacji, gdyż:

Nie ma praktycznie innego wyjścia niż przełknięcie tego samego lekarstwa, które zaaplikował innym krajom. […] Będziemy mogli liczyć na bardzo mało zrozumienia ze strony krajów Wschodu, a Południe ogarnie złośliwa satysfakcja.

Zwłaszcza że Holandia nie będzie mogła liczyć wyrozumiałość Komisji. Bo kraj ten faktycznie zawsze wspierał europejskiego komisarza ds. gospodarczych i walutowych Olliego Rehna w jego roli „surowego nauczyciela”, wykazującego nieugiętą postawę w kwestii przestrzegania kryteriów stabilności, zauważa De Volkskrant. I to nawet jeśli inne kraje są w takiej samej sytuacji:

Madryt stoi w obliczu 8,5-procentowego deficytu, który trzeba będzie obniżyć w przyszłym roku do 3 proc. albo jeszcze niżej. Już od tygodni hiszpański premier Mariano Rajoy bombarduje Brukselę argumentami, żeby dostać więcej czasu na uzdrowienie finansów publicznych.

I wreszcie felietonista Rob de Wijk podkreśla na łamach Trouw, że nadszedł czas, aby Holandia przestała pouczać „kraje czosnku”, jak określa się tam państwa południowej Europy, bo:

Ze wszystkich bogatych krajów europejskich to właśnie Holandia ma najgorsze wyniki. Recesja jest tutaj równie mocna, jak w krajach czosnku, którym nadal bezustannie i wyniośle wystawiamy cenzurkę.

W ich apelu umieszczonym na pierwszej stronie NRC Handelsblad i powielonym w Volkskrant, w rubryce poświęconej opiniom, ambasadorowie ci stwierdzają, że strona zachęca do wzmacniania negatywnych „dyskryminujących” stereotypów oraz że „oczernia określoną grupę”, która, co przy okazji warto wspomnieć, „w znacznym stopniu przyczyniła się do wzrostu gospodarczego i zwiększenia wpływów budżetowych Holandii”. Nie szczędzą pochwał dla wzorcowej roli Holandii na arenie międzynarodowej, gdy chodzi o krzewienie wolności i tolerancji, ale rzecz kończą wezwaniem tamtejszego „społeczeństwa i jego liderów politycznych do zdystansowania się wobec tej wątpliwej inicjatywy”.

NRC, w swoim artykule redakcyjnym, donosi na temat trudnej sytuacji, w jakiej znalazł się rząd liberalnego premiera Marka Rutte, który jest wspierany przez PVV. Gazeta ma jednak nadzieję, że „pomimo koalicyjnych powiązań odżegna się od tej wstrętnej witryny”. Dziennik z Rotterdamu  ubolewa również nad faktem, że owa „strona zagraża współpracy miedzy Holandią i zainteresowanymi krajami, co na pewno nie jest w interesie Holendrów”.

W rzeczy samej, De Volkskrant zwraca uwagę na to, że holenderskie przedsiębiorstwa poniosą konsekwencje uszczerbku na wizerunku ich państwa w Europie Środkowo-Wschodniej, w szczególności w Polsce, przede wszystkim te działające w sektorze uprawy kwiatów. Dziennik zauważa też, że tegorocznym tematem Keukenhofa, sławnego muzeum na wolnym powietrzu, które otwarte zostanie 22 marca, będzie „Polska – serce Europy”.

Nie brakuje reakcji w krajach namierzonych przez inicjatywę PVV. Na przykład słowacka Pravda napisała, że

klasyfikowanie jednostek według przynależności etnicznej lub religijnej jest sprawdzoną metodą populistów potrzebujących winnych, aby przyciągać wyborców. […] Nawet Holandia, której klimat polityczny bardzo się zmienił w ostatnich latach, nie jest odporna na ten wirus.

Zaś bułgarska strona euinside.eu wyraża następującą opinię:

Kampanie, jakie prowadzi holenderska Partia Wolności wywołują gorycz, że oto 50 lat zjednoczonej Europy było całkowicie na nic. 

Dziennik uważa przy tym, że zabraniając tej używki i klasyfikując ją jako twardy narkotyk, rząd działa bez jasno wytyczonego celu. Na koniec wyraża opinię, iż „bardziej wyważone środki przyniosłyby chyba lepsze skutki, aniżeli ogólny zakaz”, zwraca też uwagę na to, że takie podejście może być bodźcem dla zwiększenia handlu zabronionymi substancjami.

NRC Handelsblad dodaje, że „w Europie import czuwaliczki jest legalny jedynie w Wielkiej Brytanii i Holandii. [Lotnisko] Schiphol oraz pobliska gmina Uithoorn mogły więc stać się centrum europejskiego rynku”. Według gazety „nieufność wobec Somalii jako partnera handlowego” także odgrywała rolę w podjętej przez rząd decyzji. Gazeta uważa on, że „dochody z handlu są wykorzystywane do finansowania działalności terrorystycznej na Półwyspie Somalijskim”.

Ta wiadomość wznowiła debatę w sprawie delokalizacji portugalskich przedsiębiorstw. JM była za to krytykowana w szczególności przez niektóre partie polityczne oraz na portalach społecznościowych, gdzie jest oskarżana o nielojalność w stosunku do swojego kraju, będącego w najpoważniejszym kryzysie gospodarczym w swojej historii.

Lizboński dziennik zapytuje, jaka to siła przyciąga portugalskie firmy do Holandii? I natychmiast udziela następującej odpowiedzi: łagodniejsze przepisy fiskalne, łatwiejszy dostęp do kredytów, a także, przynajmniej obecnie, wizerunek stabilności, którego Portugalia nie jest już w stanie zapewnić.

Dziennik Diário de Notícias dodaje, że 17 spośród 20 spółek PSI-20 notowanych na portugalskiej giełdzie zainstalowało się już w Holandii. Zwolnienie z podatku od dywidend i niższe stawki opodatkowania są przyczynami, które według opinii ekspertów mogą skłonić jeszcze więcej przedsiębiorstw do opuszczenia w niedalekiej przyszłości kraju.

W komentarzu redakcyjnym, Jornal de Negócios zauważa, że:

To, co najtrudniej przełknąć, to nie fakt, że Soares dos Santos [szef JM] skończył ze swoją portugalską przeszłością – on przy niej trwa i dalej płaci tutaj swoje podatki. Ale to, że, decydując się na inwestowanie za granicą, zrywa związki między Portugalią a swoją przyszłością, gdyż w poszukiwaniu zysków i tworzeniu zatrudnienia poza Portugalią, i tam właśnie płacąc przyszłe podatki, nie będzie już miał bodźców do rozwijania działalności w naszym kraju. Ale inwestowanie za granicą nie jest zdradą. Jest tylko rezygnacją. 

W swoim artykule redakcyjnym NRC wzywa rząd do tego, aby znalazł „inne sposoby zapewnienia niezbędnej dywersyfikacji energetycznej, oczywiście, na ile to tylko możliwe, w obrębie współpracy europejskiej. [...] Trudno jest wyobrazić sobie, aby można to było osiągnąć w sposób nieuciążliwy dla środowiska, a jednocześnie bez zastosowania energii jądrowej”. Tym niemniej w liście otwartym 69 profesorów wysuwa argumenty przeciw elektrowni, która, gdyby powstała, byłaby „niepotrzebna, kosztowna, nieopłacalna i nietrwała”.

Albo raczej ta alternatywa jest. Istnieje przecież Komisja Europejska, strażniczka traktatów i „rząd gospodarczy” UE, o czym przypomniał niedawno jej przewodniczący José Manuel Barroso. Jednak gdy chodzi o obszar wspólnej waluty, to górę biorą uczestnicy eurogrupy – ministrowie gospodarki, a więc rządy. Czyli znowu Paryż i Berlin.

Niedawne mianowanie przewodniczącego Rady Europejskiej Hermana Van Rompuya jako „pana euro”, co nastąpiło z błogosławieństwem Angeli Merkel i Nicolasa Sarkozy’ego, wzmacnia rolę państw członkowskich, z Niemcami i Francją na czele, w ekonomicznym zarządzaniu eurolandem.

Sęk w tym, że o takiej konfiguracji ani słowa w żadnym porozumieniu, a decyzje podejmowane przez parę „Merkozy” w coraz mniejszym stopniu, jak się wydaje, są przedmiotem jakiejkolwiek debaty, nawet w samej strefie euro. Żaden inny kraj nie jest bowiem w stanie wpływać na przebieg dyskusji, ani odegrać roli przeciwwagi dla tej ciężkiej artylerii, która nie za bardzo już się patyczkuje przy kontaktach z partnerami, co pokazał ton, w jakim para „Merkozy” potępiła hipotezę referendum w Grecji.

Jeśli chodzi o innych „dużych”, to Włochy, trzecia co do wielkości gospodarka w strefie euro, są pod ostrzałem ze względu na niepewną sytuację finansów publicznych oraz własnego rządu, a Hiszpania będąca w wirze kampanii wyborczej nie wyszła poza utarte koleiny.

Te dotknięte kryzysem zadłużenia kraje są, podobnie jak Portugalia i Irlandia, bardzo dalekie od oceny „triple A” wystawianej przez agencje ratingowe, która to ocena zdaje się dawać nadprzyrodzone moce krajom, które jeszcze ją mają. Co, nawiasem mówiąc, wyjaśnia powody, dla których francuskiemu prezydentowi obsesyjnie zależy na utrzymaniu swojego kraju w tym obecnie najbardziej cenionym kręgu. Inni członkowie tego klubu należący do strefy euro – Austria, Finlandia, Luksemburg i Holandia – nie mają odpowiedniej pozycji albo ustawiają się w szeregu za francusko-niemiecką parą.

Ale jeżeli ta para nawet, a być to może, potrafi uniknąć wpadnięcia na najgroźniejsze rafy, to nie wydaje się, aby miała jasne wyobrażenie o tym, dokąd chce poprowadzić okręt euro – i zresztą nie uzyskała do tego żadnego mandatu. Ten brak jasności oraz prawowitości odciska swe piętno na przebiegu kryzysu i sprawia wrażenie, że mamy do czynienia z nawigacją „na oko”. A tymczasem w obliczu nawałnicy jesteśmy gotowi oddać ster komuś innemu tylko pod warunkiem, że to będzie ktoś, kto jest w stanie szczęśliwie doprowadzić statek i załogę do portu.

Powyższa sprawa podzieliła partię do tego stopnia, że 30 października prawie 85% jej członków głosowało za uchwałą stwierdzającą, że „wydalanie samotnych niepełnoletnich uchodźców nie jest pożądane i nie odzwierciedla zasad, którymi kieruje się CDA”. Ten tekst sprzeczny z polityką rządu i programem partii, uwypukla różnice wewnątrz ugrupowania. Centrolewicowy De Volkskrant zauważa, że „po roku od politycznego salta bez siatki zabezpieczającej”, jakim było dołączenie się do koalicji rządowej wspieranej przez populistycznego Geerta Wildersa, CDA – jak to wskazują sondaże – „znalazła się w na niekończącej się równi pochyłej”. Według komentatora Trouw, ów przypadek ujawnia w szczególności „polityczną niemoc zgubną dla zachowania równowagi w państwie”. CDA powinna „wziąć się w garść [...], ale to jej się nie uda, jeśli będzie współpracowała z PVV”.

Ale doświadczenie z poprzednimi porozumieniami, zawartymi w ostateczności, po trudnych negocjacjach, skłania do ostrożności. Drogi rynków są czasem nieodgadnione i nadal istnieje ryzyko, że mieliśmy do czynienia z jeszcze jednym szczytem, który nic nie dał. Nie pokusimy się wiec o prognozy.

Natomiast, w sytuacji, gdy przywódcy europejscy ostrzegli, że stawką w tej grze jest los Unii, rzut oka na europejski pejzaż po tym podwójnym szczycie pozwala dostrzec, że kryzys polityczny, który kryje się za kryzysem finansowym, ledwie się zaczął. Wielu obserwatorów zauważyło, że strefa euro zmierza ku ściślejszej integracji, a to rodzi dużo znaków zapytania.      

Dramatyczność polemiki miedzy Angelą Merkel a Nicolasem Sarkozym uwydatniła fakt, że oś Paryż-Berlin znowu jest jedynym motorem Europy. Tyle że nie jesteśmy już w Europie sześciu ani dwunastu i jego wydajność nie może być tak znaczna jak przed kolejnymi rozszerzeniami i powołaniem takich wyposażonych szerokie uprawnienia organów jak Europejski Bank Centralny.   

Pojedynek między Nicolasem Sarkozym a Davidem Cameronem i debata w Izbie Gmin nad referendum w sprawie przynależności Zjednoczonego Królestwa do UE świadczą o tym, że Londyn poszukuje swojego miejsca w powstającej architekturze i że „Merkozy” nie zrobi podarunku Brytyjczykom, którzy długo mieli wpływ na liberalną ewolucję Komisji Europejskiej bez brania na siebie pełnej odpowiedzialności politycznej.  

Ale swojego miejsca poszukują nie tylko oni. Dziewięć innych krajów nienależących do strefy euro, jak Polska czy Szwecja, zaczyna już kontestować powstawanie Europy o dwóch szybkościach. Zapewne, strefa Schengen czy obronność europejska są tego rodzaju konstrukcjami o zmiennej geometrii. Ale nie zakładają sterowania tak ścisłego, jak kontrola budżetów państwowych czy utworzenie stanowiska europejskiego ministra finansów.  

W tym miejscu dochodzimy do sedna przyszłej niestabilności. Rząd ekonomiczny, do którego powołania zmierzają wysiłki Berlina i Paryża, popieranych przez Holandię i Finlandię, narusza bowiem suwerenność państw i trudno przy nim nie pytać o demokratyczną kontrolę. Pisze o tym słynny niemiecki socjolog  Jürgen Habermas w eseju, którego fragmenty publikuje  Presseurop.

Gdy na to w ten sposób spojrzeć, UE znajdzie się między młotem a kowadłem. Bo jej przywódcy powinni połączyć skuteczność polityczną z demokratyczna praktyką. Natomiast żmudny proces ratyfikacji porozumienia z 21 lipca dowodzi, że tempo działania parlamentów narodowych jest zbyt powolne w stosunku do tempa narzuconego przez rynki. 

Co więcej, jak napisał  w tym tygodniu Timothy Garton Ash, gdy się obserwuje debaty parlamentów brytyjskiego i niemieckiego, dostrzega się, że systemy demokratyczne państw narodowych wyrażają interesy o sprzecznym charakterze, które prowadzą do zablokowania Unii. Ale ponieważ nikt nie jest w stanie zbudować demokracji europejskiej opartej na parlamencie wybranym z ponadnarodowych list kandydatów, z ponadnarodowymi debatami, decyzje będą nadal podejmowane przez przywódców zebranych za zamkniętymi drzwiami i żyrowane przez posłów, których wybrano głównie do spraw wewnętrznych. Euro da się może uratować, ale UE wciąż jeszcze nie doszła do końca ścieżki przez trzęsawisko.

Natomiast w Republice Czeskiej władze zdają się zmierzać do uelastycznienia przepisów. Tamtejsze ministerstwo zdrowia zapowiedziało, że przygotowuje ustawę narkotykową, która sprawi, że konopie będą uznane za lek. Będą one przepisywane ciężko chorym osobom (chemioterapia, stwardnienie rozsiane, pacjenci w terminalnej fazie choroby). „Konopie będą uprawiane przez państwo lub sprowadzane z zagranicy”, pisze w tytule MFDnes, wyjaśniając, że roślina będzie mogła być hodowana nie tylko przez państwo, ale również przez licencjonowane przedsiębiorstwa prywatne bądź importowana z Holandii, co jest najbardziej prawdopodobne ze względu na prawodawstwo. Dobrze jednak byłoby mieć pewność, zauważa gazeta, że nowy „lek” będzie w sprzedaży wyłącznie w aptekach na receptę, a nie na czarnym rynku.

Zasięg tych ultranowoczesnych systemów jest bardzo duży – dwie wyposażone w nie fregaty, jedna stacjonująca na Bałtyku, druga na Morzu Śródziemnym, wystarczą, by pokryć całą europejską przestrzeń powietrzną. Ale projekt ten ma swoją cenę, kraj będzie musiał zainwestować w to przedsięwzięcie 250 milionów euro, podczas gdy „ministerstwo ma zaoszczędzić 1 miliard euro”, przypomina dziennik. Holandia jest „pierwszym europejskim członkiem NATO, który włącza się w tak wyraźny sposób” w system tarczy antyrakietowej sojuszu, niezależny, jak przypomina gazeta, od tej tarczy, którą Stany Zjednoczone rozmieszczają w Rumunii, w Polsce i w Turcji.

Rządy w Bukareszcie i Sofii są zawiedzione, bo mają poczucie, że wysiłki, które podjęły, a tych przecież od nich wymagano, poszły na marne. Ale gdy wyjść poza perspektywę krajowego podwórka, to okaże się, że obecnie tak jest ze wszystkim – Europa stała się labiryntem, w którym już nikt nie potrafi rozeznać granic. Granice zewnętrzne, te strefy Schengen, za sprawą napięcia na greckiej czy włoskiej flance,  wzmacnia się zasiekami (pomiędzy Grecją a Turcją) albo zwiększa się morskie patrole (na Morzu Śródziemnym), choć wcześniej nie ustalono na szczeblu europejskim, do czego to ma prowadzić.

Granice wewnętrzne, które teoretycznie są już tylko w dużej mierze symbolicznymi liniami administracyjnymi, stają z kolei przedmiotem zabiegów, które podważają samą zasadę swobodnego przepływu. Dania przywróciła kontrole na swoich granicach, oficjalnie po to, żeby walczyć z ponadnarodową przestępczością; Francja również uczyniła to samo, aby przeszkodzić Tunezyjczykom napływającym tu z Włoch.

No i wreszcie w odpowiedzi na wewnętrzne wyzwania pojawiają się jeszcze inne granice, w tym wypadku polityczne. I to akurat tam, gdzie niekoniecznie spodziewalibyśmy się je widzieć – w Holandii, Finlandii czy Danii pod naciskiem partii Geerta Wildersa, Prawdziwych Finów albo Duńskiej Partii Ludowej.

„Zarzucam Europie i Włochom, że zapadły w sen i nie zdają siebie sprawy z targających nią sił nacjonalistycznych i odśrodkowych. Nie zapamiętaliśmy bałkańskiej lekcji: wystarczy wskazać wroga grupie ludności pozbawionej punktów odniesienia, aby został on przez nią za takiego uznany”, przestrzega Włoch Paolo Rumiz w swojej książce „Aux frontières de l’Europe” (Na granicach Europy), wyd. Hoebeke 2011. Mógłby jeszcze dodać, że pomiędzy mniej lub bardziej rozciągliwymi granicami grozi jej utrata części własnej duszy.

Mark Rutte oświadczył, że jest „głęboko oburzony” tonem wypowiedzi Wildersa w debacie na temat budżetu na 2012 r., i to „w samym środku kryzysu [gospodarczego]”.  Opozycja ocenia zaś, że Wilders „naraża wizerunek Holandii”. Sam zainteresowany uważa te głosy krytyki za „przejaw obłudy”, ponieważ jego samego nazywa się od lat w parlamencie „ekstremistą, rasistą i ksenofobem”.

„Mniejszościowy rząd powinien sobie zadać pytanie, czy współpraca polityczna [koalicja mniejszościowa z poparciem PVV w parlamencie] powinna być utrzymana”, uważa Trouw. De Volkskrant domaga się z kolei od Rutte’go, by pokazał, że jest zdolny do „silnego moralnego przywództwa i nie pozwolił, by kojarzono postępowanie Wildersa z nim lub z jego rządem”.

tam, gdzie steruje się polityką pieniężną, w Europejskim Banku Centralnym (EBC), rozdźwięki stają się widoczne już na szczeblu zarządu. To prawda, że w tych trudnych czasach zarządzanie finansami jest niebezpieczną sztuką. Wytwarzając pieniądz, żeby w masowych ilościach skupować obligacje skarbowe, banki centralne postępują wbrew zasadom, które sankcjonowały ich niezależność. Tak wykreowany pieniądz stwarza ryzyko, że pewnego dnia przyczyni się do wzrostu inflacji. W tych warunkach nie sposób się dziwić, że coraz trudniej przychodzi wypracować konsensus, tak w amerykańskim Fed, jak i w EBC. Ale do tej pory dyskusje pozostawały wyciszone. Składając dymisję ze stanowiska w zarządzie EBC, Jürgen Stark poszedł dalej. Kwestionuje on możliwość wspólnego określenia losu jednolitej waluty. [...] Niemcy mają co najmniej dwa problemy z polityką prowadzoną przez EBC: w postaci wspomnianego już wykupu publicznych papierów wartościowych, a także stóp procentowych zbyt niskich dla ich kraju, który jako jedyny w strefie euro podlega presji inflacyjnej. W obliczu tych dwóch problemów istnieją dwa możliwe wyjścia. Jedno z nich to optymalne wyjście z sytuacji polegające na stworzeniu europejskiego państwa federalnego. Drugie jest minimalistyczne i doprowadziłoby do rozpadu strefy. Zważywszy na skalę problemów do rozwiązania, wyboru należy dokonać bardzo szybko.

De Volkskrant okazuje się sceptyczny co do zdolności spłaty długu przez Grecję. „Sprzedaż przedsiębiorstw państwowych jest bezużyteczna”, ocenia dziennik ukazujący się w Amsterdamie. Według niego „chociaż Ateny obiecały sprywatyzować do końca roku majątek publiczny o wartości pięciu miliardów, to nie zainkasowały prawie nic”. Trzy miesiące po tym, jak grecki parlament zobowiązał się w obliczu „trójki” (EBC, MFW, Komisja Europejska), że do końca września sprywatyzowany zostanie majątek publiczny za 1,3 miliarda,

grecki rząd zrealizował tylko małą część obiecanych reform: sprzedano jedynie niewielkie udziały w przedsiębiorstwie telefonicznym za 390 milionów euro [...] Było kilka prób sprzedaży loterii państwowej, ale za każdym razem okazywało się to tylko politycznym przedstawieniem. Na koniec każdy znalazł jakąś wymówkę, aby z tego zrezygnować i nigdy nie została ona sfinalizowana.

Po hiszpańskiej stronie istnieją obawy przed reperkusjami kryzysu greckiego: „Ryzyko bankructwa Grecji w październiku zagraża Hiszpanii”, pisze w tytule El Mundo. Podczas gdy premia za ryzyko od hiszpańskiego długu osiągnęła poziom alarmowy w wysokości 370 punktów i to „pomimo masowego skupowania długu przez Europejski Bank Centralny” (EBC), dziennik uznaje, że „kryzys grecki zobowiązuje do osiągnięcia gospodarczego porozumienia przed 20-N”, czyli przedterminowymi wyborami wyznaczonymi na 20 listopada:

Ta sytuacja skrajnej podatności na zagrożenia powinna zmuszać [premiera José Luisa] Zapatero do tego, aby gruntownie przyłożył się do niezbędnych reform, lecz szef [rządu] wciągnął nas w labirynt. Bo doprowadził kraj do impasu poprzez zarządzenie wyborów przyspieszonych o cztery miesiące, tak że w efekcie jeszcze ten sam rząd, który nie chciał dokończyć kilku najistotniejszych reform gospodarczych, został zmuszony przez Europę właśnie ze względu na tę nieefektywność do znowelizowania konstytucji [aby wprowadzić do niej złotą regułę zachowania równowagi budżetowej]. [...] Jedyne, co pozostaje do zrobienia, to aby Zapatero ponownie przejął kontrolę nad sytuacją, spotkał się jak najszybciej z [liderem prawicowej opozycji Mariano] Rajoyem i [socjalistycznym kandydatem Alfredo Pérezem] Rubalcabą i aby razem przyspieszyli niektóre działania strukturalne, takie jak zmiany w zakresie układów zbiorowych albo bardziej efektywna reforma rynku pracy, czego hiszpańska gospodarka potrzebuje w najbliższych latach.

I wreszcie po stronie krajów, które nie przyjęły wspólnej waluty, także istnieją pewne obawy pomieszane z pragnieniem, aby nie być wykluczonym z procesu podejmowania decyzji dotyczących przyszłości euro. „Polska chce decydować o losie euro”, pisze w tytule Dziennik Gazeta Prawna, który relacjonuje spotkanie przedstawicieli polskiego, czeskiego, węgierskiego, rumuńskiego i bułgarskiego rządu poprzedniego dnia w Brukseli, aby uzgodnić „wspólne stanowisko wobec wizji zacieśnienia współpracy w obrębie strefy euro”. A to w perspektywie „negocjacji nad zmianą traktatu z Lizbony i przekształceniem unii walutowej w unię fiskalną”, które miałyby się rozpocząć po posiedzeniach Rady Europejskiej w październiku i grudniu.

Polska buduje koalicję państw, które zamierzają przyjąć euro i w związku z tym domagają się udziału w dyskusji o kształcie unii walutowej. Warszawa nie chce, by decyzje o przyszłości strefy zapadały jedynie w Berlinie czy Paryżu.

Ewentualny bojkot będzie też tematem narady ministrów spraw zagranicznych UE, która odbędzie w dniach 2-3 września w Polsce. Volkskrant zaś, przypomniawszy, że Stany Zjednoczone podjęły już tę decyzję na początku sierpnia, wyraża pogląd, że i „UE powinna przestać z tym zwlekać”. Nawet jeśli, jak to zauważa Trouv, „nie ma pewności, czy bojkot syryjskiej ropy, eksportowanej w 95% do Europy, zaszkodzi reżimowi Assada”.

Niektórzy spośród  holenderskich deputowanych wezwali ministra finansów, by coś z tym zrobił. De Volkskrant stwierdza, że nie ma jasności, jakie zabezpieczenie może zaoferować Grecja Finlandii. Chyba nie wyspy lub linie kolejowe? Bardziej prawdopodobnie gotówkę w wysokości od 0,5 do1 miliarda euro. Ponieważ Grecja nie ma własnych pieniędzy, więc jak sądzi gazeta, wkład ten wniesiony zostanie z funduszu europejskiego. 

Według sędziego Porozumienie Ankarskie, zawarte w 1963 r. między UE i Turcją, przewiduje, że Turcy, podobnie jak obywatele krajów członkowskich UE, nie muszą być „krępowani” tego rodzaju nakazami, jeśli zamierzają pracować lub mieszkać na terytorium Unii. Aby, jak sądzi dziennik, obejść decyzję sądu najwyższego, minister spraw zagranicznych oświadczył, że rozpatruje nałożenie „obowiązkowego nauczania niezależnie od wieku”, które zmusi wszystkich obywateli Holandii do osiągnięcia pewnego minimalnego poziomu wiedzy i do znajomości języka tego kraju.

Według holenderskiego dziennika Wilders reaguje w ten sposób na głosy krytyki wobec PVV, które dało się słyszeć po masakrze dokonanej przez Andersa Breivika. Zabójca wyrażał w swoim manifeście wielki podziw dla populistycznej partii holenderskiej. Kilku komentatorów poprosiło Wildersa, unikającego zazwyczaj wywiadów i debat publicznych, o sprecyzowanie swoich poglądów na temat walki z islamem, „powinien wreszcie odpowiedzieć wprost na te pytania.

Mamy prawo oczekiwać od członków PVV refleksji nad rolą, jaką odgrywają”, napisała między innymi komentatorka NRC. Debata ta dotyczy nie tylko Holandii. „W całej Europie populistyczne i antyislamskie partie prawicowe zaczęły się bronić”, zauważa brukselski De Standaard, mając na myśli francuski Front Narodowy i austriacką FPÖ.