Siedemnastego kwietnia blisko 20 proc. Finów oddało głosy na eurosceptyczną partię sprzeciwiającą się finansowemu wspieraniu tych krajów strefy euro, które zmagają się z trudnościami. Na rok przed wyborami prezydenckimi we Francji szefowa Frontu Narodowego Marine Le Pen ma wszelkie szanse na wejście do drugiej tury głosowania. Jej program to: rezygnacja z euro, protekcjonizm i zamknięcie granic. W Holandii pod naciskiem popularnego Geerta Wildersa rząd stara się zaostrzyć warunki pobytu cudzoziemców, nie wyłączając obywateli Unii Europejskiej. Angela Merkel usztywniła warunki niemieckiego udziału w stabilizacji eurolandu właśnie po to, żeby choć częściowo ograniczyć straty wyborcze.

Od piętnastu czy dwudziestu lat zwolennicy haseł antyeuropejskich pozostawali na marginesie, a z partiami skrajnymi miały problem przede wszystkim poszczególne kraje (nawet kryzys wywołany udziałem partii Jörga Haidera w austriackim rządzie miał niewielkie konsekwencje na szczeblu europejskim). Ale obecnie, gdy pretendują do rządzenia albo są niezbędne do sprawowania władzy w państwach członkowskich, formacje te wywierają wpływ na funkcjonowanie całej Unii, a zarazem przyciągają coraz więcej wyborców.

UE – nie dość federalna, żeby działać w sposób skoordynowany i uniezależnić się od politycznych rachub państw członkowskich, ale już nazbyt federalna, żeby utrzymywać ścisłą więź z obywatelami – znalazła się w bezprecedensowej sytuacji: polityczny trend, który się umacnia, jest przeciwieństwem tego, co od drugiej wojny światowej, uznawała ona za swoje wartości i nieuchronny kierunek rozwoju historii. Nasi krajowi i europejscy przywódcy stoją przed ogromnym wyzwaniem.

W jej trakcie specjalny doradca Komisji Europejskiej przedstawił listę inicjatyw UE podjętych w  Europejskim Roku Walki z Ubóstwem, który przypada, jak na ironię, akurat w 2010 r., tym annus horribilis [strasznym roku] dla gospodarki na kontynencie.

A włoska ekonomistka z Londynu odparła na to, że instytucje europejskie nadają się tylko do tego, aby tworzyć „słowa, słowa, słowa”, za którymi nigdy nie idą czyny; jej wypowiedź przywitano burzliwymi oklaskami.

Można było nawet usłyszeć, jak ktoś krzyczy: Basta! (Dość). Narastającą wraz z pogarszającymi się warunkami życia Europejczyków – za czym stoi kryzys gospodarczy i posunięcia oszczędnościowe – nieufność wobec tradycyjnej polityki i instytucji większość komentatorów określa mianem „populizmu” oraz „antypolityki”.

Ma to być pułapka, w którą wpadają najgorzej wykształceni, będący ofiarą własnej niewiedzy i instrumentalnego traktowania. Ale fakt, że również ci wyraźnie ponad przeciętną wyedukowani czują podobnie, jest sygnałem, który powinien skłaniać do namysłu.

Zgodnie z definicją Daniele Albertazziego i Duncana McDonnella populizm jest „ideologią, która przeciwstawia prawy lud różnorakim elitom, a te elity pozbawiają go tego, co mu się należy, odbierają mu jego wartości, dobrobyt, głos”.

Ten obraz jest niepokojąco bliski rzeczywistości. Właśnie dzisiaj po kryzysie gospodarczym, który zakłócił życie milionów Europejczyków, ale wcale nie tych, należących do górnej warstwy, a maczających palce w jego rozpętaniu. Tak jest na przykład w Irlandii, gdzie ratowanie banku Anglo Irish pochłonie jedną trzecią bogactwa wytwarzanego rocznie przez jej mieszkańców.

Jak zasygnalizował niedawno Alain Touraine, wzrost nierówności stanowi obecnie największe zagrożenie dla stabilności i spójności UE oraz jej członków. Partie populistyczne, które czynią postępy na całym kontynencie, udzielają złej odpowiedzi.

Ale też pytań, które zadają, nie można tak po prostu zamieść pod dywan razem z ich bardzo dyskusyjnymi pomysłami.