„Włochy podejmują imponujące działania”. W dzień pierwszej oficjalnej wizyty włoskiego premiera Mario Montiego w Waszyngtonie La Stampa zamieściła na pierwszej stronie wywiad, którego jej udzielił Barack Obama. „Modernizuje włoską gospodarkę”, „umieścił swój kraj znowu na drodze rozwoju”, zawczasu prezydent Stanów Zjednoczonych wychwala nowego premiera. Ale wyraża też aprobatę dla całej Unii Europejskiej:

W ostatnich dwóch latach Europa podjęła szereg kluczowych, a jednocześnie bardzo trudnych kroków, aby przezwyciężyć wzrastający kryzys. We Włoszech, jak i w całej Europie, obywatele zdobywają się na bolesne wyrzeczenia. Rządy europejskie wspólnie reformują architekturę Unii Europejskiej. […] Nasze gospodarki są nierozdzielnie połączone, a nasze relacje gospodarcze z Europą są ważną częścią wysiłków, które czynimy, aby tworzyć miejsca pracy i dobrobyt w Stanach Zjednoczonych. Unia Europejska jest największym partnerem gospodarczym Ameryki. Tym niemniej prezydent powiedział,  że kraje Starego Kontynentu muszą wznieść „wyższe bariery” chroniące przed rozprzestrzenieniem się kryzysu i muszą „wykazać absolutne zaangażowanie w przyszłą integrację gospodarczą Europy.

Podkreślił także wagę NATO – chwalił decyzję Włoch, które zdecydowały się przedłużyć swoją obecność w Afganistanie poza 2014 r. – oraz rolę Europy w „arabskiej wiośnie”. Wyrażał też nadzieję, że pomoże to w wywieraniu presji w Syrii na Baszara al-Assada, aby zrzekł się władzy. Lecz jeśli Waszyngton zastanawia się nad możliwością interwencji zbrojnej, jak to ujawnia CNN, to kraje Europy wciąż są jej przeciwne i, jak donosi La Stampa, żywią nadzieję na rozwiązanie dyplomatyczne ostatniej chwili. 

Wszyscy wiemy, jak wygląda sytuacja – Grecja z każdym dniem bliższa bankructwa mimo oszczędnościowych działań i pieniędzy UE oraz MFW; portugalski i irlandzki dług uznany został przez agencje ratingowe za „śmieciowy”, a Włochy, mając niemal nóż na gardle, zmuszone są przyjąć plan zakładający 40 miliardów oszczędności. Tymczasem siedemnaście krajów strefy euro, Europejski Bank Centralny i Komisja kłócą się, jaką strategię należałoby przyjąć. „Spierają się o warunki udziału sektora bankowego w nowym planie pomocy dla Grecji, wszystko z braku politycznego przywództwa. Ależ panowie ministrowie, to tak, jakby ktoś chciał leczyć katar u chorego zagrożonego rakiem!”, pisał ze smutkiem Le Monde dzień po ostatnim, bezowocnym spotkaniu ministrów finansów.

Nasi przywódcy mają  jednak na swoją obronę okoliczności łagodzące, tyle że są one jednocześnie powodem do niepokoju. Pierwsza, jak zauważa Die Zeit, to konieczność dokonania wyboru między wewnętrznymi naciskami na zaprzestanie finansowania wyraźnie nieskutecznych planów ratunkowych – które są obciążeniem dla społeczeństw, a nie ograniczają w działaniach banków – a sektorem finansowym, który narzuca swój własny rytm, osłabia państwa, ale ma w ręku mocny argument, to jego pieniądze są niezbędne do sfinansowania państwowych pożyczek.

Druga okoliczność łagodząca pochodzi zza Oceanu. 14 lipca agencja Standard & Poor’s zagroziła obniżeniem notowań Stanów Zjednoczonych. Barackowi Obamie nie udało się jak dotąd przekonać Republikanów do przyjścia mu z pomocą w sprawie opracowania budżetu. Kryzys finansowy, który wstrząsa Europą, grozi więc osłabieniem Ameryki, co pogorszyłoby jeszcze sytuację na naszym kontynencie. Tymczasem amerykańscy przywódcy nie wydają się tu wcale mądrzejsi od Europejczyków.

Niezdecydowani, niekompetentni lub po prostu sparaliżowani strachem w obliczu wyzwania, czując, że nie panują już nad losem swoich krajów, europejscy przywódcy muszą jednak dać dowód stanowczości. Ale bądź tu mądry, człowieku, i powiedz, w jakim kierunku należałoby podążyć. 

W liście tym, który aprobuje propozycje prezydenta Stanów Zjednoczonych, stwierdza, że „przedstawi dwa istotne elementy, które mogą stanowić podstawę ponownego podjęcia negocjacji: Granice oparte na linii podziału z 1967 r. ze wzajemnie uzgodnioną wymianą terytoriów oraz twarde gwarancje bezpieczeństwa”. W swoim liście, opracowanym wspólnie z Francją, Wielką Brytanią, Niemcami, Włochami i Hiszpanią, ona również odrzuca palestyńską inicjatywę, gdy pisze, iż „nie jest to czas na ruchy unilateralne z którejkolwiek strony, gdyż może to doprowadzić do eskalacji”. Najważniejsze dla lady Ashton są demokratyczne powstania na Bliskim Wschodzie, które są o wiele bardziej naglące, „ponieważ musimy przyczynić się do uspokojenia wybuchowej sytuacji, która zapowiada się jako jeszcze bardziej niestabilna z upływem roku”. Według Haaretz, „sekretarz Stanu Clinton i amerykańska administracja nie są w obecnej chwili zachwycone inicjatywą pani Ashton”, gdyż „preferują bezpieczne wsparcie premiera Benjamina Netanjahu dla ponownych negocjacji z Palestyńczykami”.

Ponadto niedawne wydarzenia, jak rewolucje arabskie, przywracają Europie znaczenie strategiczne, którego prezydent USA nie może lekceważyć: „Stany Zjednoczone potrzebują Brytyjczyków, Francuzów, jak też NATO, zarówno w wymiarze wojskowym, jak i finansowym”, zauważa Le Monde. Barack Obama „zaleca się też do Europejczyków w kwestii izraelo-palestyńskiej”, co do której obawia się odosobnienia, „kiedy we wrześniu przyjdzie moment głosowania na forum ONZ w sprawie uznania państwa palestyńskiego”. W każdym razie sprawa ta stanowi „bardzo silny czynnik dzielący” samych Europejczyków.

Gdy zrezygnowani Irlandczycy egzekwują swoje demokratyczne uprawnienia, w rewolucjach w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie ludzie setkami giną w walce o fundamentalne prawo do wolności. Przykuci do Al Dżaziry lub BBC, siłą rzeczy poruszeni i zainspirowani porywającym i przerażającym biegiem wydarzeń, liczni spośród mieszkańców Zielonej Wyspy, podobnie jak większość z nas, muszą instynktownie pojmować, jak szlachetnym ustrojem jest demokracja. I pewnie smuci ich myśl, że w którymś momencie, po tych wszystkich poświęceniach i przelanej krwi, mieszkańcy Tunezji, Egiptu i Libii będą skazani na wybór pomiędzy lokalnymi odmianami Fianna Fáil lub Fine Gael, kłócącymi się o to, które podatki podkręcić, usługi publiczne przyciąć i jak uzyskać lepsze odsetki z refundacji UE/MFW.

Czy nastanie demokracji musi nieuchronnie prowadzić do technokratycznej gry słów? Niedawne porównania między obecnymi wydarzeniami i rewolucjami z 1989 r. są w pewnej mierze niefortunne. Jeśli procent uczestniczących w głosowaniach w postkomunistycznych krajach, takich jak Rumunia, Bułgaria, Republika Czeska i Polska, stanowi barometr entuzjazmu inspirowanego przez demokrację, to przeciętna 50% do 60% głosujących sugeruje odpowiedź, że i owszem. Minęło zaledwie dwadzieścia lat i prawie połowa po prostu się wyłączyła.

Czy chodzi tylko o poczucie samozadowolenia, czy może – i tutaj jest źródło problemu – o to kim są nasi przywódcy, o to, jak są bojaźliwi i mało ciekawi. Czy łatwo darzyć szacunkiem kogoś takiego jak minister spraw zagranicznych UE Catherine Ashton i Barack Obama, którzy byli tak żenująco beznamiętni, gdy Egipcjanie, ryzykując życiem, gromadzili się na placu Tahrir? Co uczyniliby gdyby tyrania znowu nawiedziła Europę? A przecież nie jest to tak bardzo spowodowane ich osobistymi wadami, ale raczej naporem niechętnej kultury politycznej, powodującej, że tak zasadniczo przyzwoita kobieta jak Lady Ashton czy jakże niegdyś porywający Obama mają tak niewielkie pole manewru i wydaje się, że władza, którą mają nie pozwala im swobodnie działać, a przeciwnie przytłacza ich. Żyjemy bowiem w społeczeństwie, które nie ma śmiałości, tak więc nie dokonuje żadnych zmian, a rezultaty wyborów nie więcej podnoszą na duchu niż wybór między płatkami kukurydzianymi a ryżowymi w supermarkecie. Pomimo dziesięcioleci tyranii, ludy północnej Afryki udowadniają, że to, co wydaje się rzeczywistością nie do ruszenia może bardzo szybko przemienić się w pył. Podczas wstępowania do lokali wyborczych Irlandczycy, tak jak inni Europejczycy, powinni pamiętać, że świat to nie jest więzienie, i że to my go budujemy.

Jest rzeczą niezrozumiałą, że „prezydent Obama odsuwa UE od negocjacji”, dziwi się w La Vanguardii Yossi Beilin. Były izraelski minister sprawiedliwości, przewodniczący Inicjatywy Genewskiej i negocjator podczas rozmów w Tabie w 2001 r. przypomina, że „w ciągu ostatnich dwudziestu lat główne etapy negocjacji miały miejsce w Europie”. Chodzi o konferencję w Madrycie w 1991 r. oraz o porozumienia podpisane w Oslo (1993), Paryżu (1995) i Genewie (2003).

A przecież Barack Obama jest „świadom rozległego europejskiego doświadczenia” – zauważa Yossi Beilin – i „wie, że porozumienie izraelsko-palestyńskie wymagać będzie zwrócenia się do Europy w trzech kluczowych sprawach o wymiarze międzynarodowym”: finansowania, udziału w siłach wielonarodowych działających na rzecz ustanowienia państwa palestyńskiego oraz pomocy w absorpcji palestyńskich uchodźców.

Dlatego też – uważa były negocjator – Europa nie powinna „żebrać” o udział we wznawianym procesie, tylko „bezustannie uczestniczyć w rozmowach”. Tak było w Madrycie, gdzie Europejczycy walnie się przyczynili do postępu podczas konferencji. Zdaniem Beilina to „Stany Zjednoczone i strony konfliktu powinny poprosić [Europę] o odegranie [w negocjacjach] decydującej roli”.

Biały Dom tłumaczy swoją decyzję między innymi brakiem jednego rozmówcy po tej stronie Oceanu. Przywódcy dwudziestu siedmiu państw członkowskich obiecywali, że traktat lizboński rozwiąże ten problem i Europa zacznie wreszcie odgrywać rolę globalnego mocarstwa, do której – nie bez podstaw zresztą – aspiruje.

Jednak gdy przychodzi wprowadzać traktat w życie i ustąpić miejsca instytucjom, w które przywódcy ci sami Unię wyposażyli – na początek choćby stałemu przewodniczącemu Rady – zwyciężają dawne odruchy i każdy myśli głównie o sobie. A do czego to prowadzi – przekonaliśmy się w Kopenhadze.

Szefowie państw europejskich kłócą się o to, który z nich przyjmie Obamę. Przepychają się, by sfotografować się u jego boku. Ci, którzy cierpią na brak popularności – a jest ich niemało – stają na głowie, by wyłudzić od niego słowa przyjaźni. I robią to na czysto wewnętrzny użytek, jakby amerykański prezydent, niczym jakieś cudowne bóstwo, miał moc wpływania na sondaże.

Skoro o cudach mowa, Obama go dokonał przez samo znalezienie się w Białym Domu. Teraz musi się zmierzyć z kryzysem, z rosnącą potęgą Chin i Indii, z Iranem, z sytuacją na Bliskim Wschodzie i w Afganistanie. Jeśli Europejczycy chcą w tych sprawach odegrać jakąś rolę, wiedzą, co mają robić.

Gian Paolo Accardo