Demokracja, technokracja, naród, rynki finansowe… To określenia, które często ostatnio wracały w dziennikarskich komentarzach. Sposób, w jaki Jeorios Papandreu i Silvio Berlusconi zostali odsunięci od władzy i zastąpieni przez mających ze sobą wiele wspólnego ekspertów – Lukas Papademos i Mario Monti są ekonomistami, piastowali wysokie funkcje w UE i pracowali w banku inwestycyjnym Goldman Sachs – budzi uzasadnione pytania na temat zarządzania Europą i demokratycznej odpowiedzialności.

Poza wszechmocnymi rynkami głównymi oskarżonymi w tej sprawie są francuski prezydent Nicolas Sarkozy i niemiecka kanclerz Angela Merkel. Słynna już  „grupa frankfurcka” – w której, wokół tych dwojga przywódców, skupieni są prezesi rozmaitych instytucji europejskich i szefowa MFW – staje się źródłem teorii spiskowych. Oto kraje europejskie miałyby znaleźć się pod rządami dyrektoriatu pozostającego pod surowym niemieckim wpływem.

Zabawmy się  jednak przez chwilę w adwokata diabła. Po porozumieniu w sprawie greckiego długu zawartym 26 października, zapowiedziane przez Jeoriosa Papandreu referendum unicestwiło niewielki postęp osiągnięty na drodze do rozwiązania kryzysu, a sam premier, mimo swoich zalet, skompromitował się nawet w oczach politycznych przyjaciół.

Co do Silvio Berlusconiego, który dawno już dowiódł, że brak mu osobistych i politycznych zdolności do rządzenia, nikt z pewnością nie żałuje, że odszedł. Ustąpił miejsca człowiekowi budzącemu zaufanie partnerów. Od zbyt dawna już narzekamy na brak przywództwa w Europie, by krytykować Merkel i Sarkozy’ego za to, że wzięli sprawę w swoje ręce, aby powstrzymać rozpędzający się kryzys, który, jak powszechnie wiadomo, zagraża samemu istnieniu konstrukcji europejskiej.

Jednak te podejmowane w trybie nagłym działania to tylko rozwiązania zastępcze. Z jednej strony kryzys szerzy się nadal i zagraża obecnie – oprócz Hiszpanii i Belgii – Francji i Austrii. Z drugiej strony rodzi się obawa, że przepaść, która się rysuje między siedemnastoma krajami strefy euro a pozostałymi dziesięcioma państwami UE, może doprowadzić do politycznego paraliżu Wspólnoty. A ta okazałaby się wówczas niezdolna do nakreślenia dróg wyjścia z kryzysu i projektu politycznego pozwalającego na zaradzenie deficytowi demokracji.

I tu należy zwrócić uwagę na zaostrzający się spór między Niemcami a Wielką Brytanią, którego pierwsze oznaki mogliśmy dostrzec w tym tygodniu. Angela Merkel i David Cameron tego samego dnia przedstawili w swoich wystąpieniach dwie całkowicie przeciwstawne wizje Europy. Pani kanclerz domaga się zwiększenia dyscypliny, koordynacji oraz kontroli i oświadcza, że jest gotowa zrzec się części suwerenności narodowej. Brytyjski premier woli „elastyczną sieć, nie sztywny blok” i chce odebrać Brukseli część uprawnień.

Wszystko wskazuje na to, że w Unii, w której rządy nie wiedzą, jak długo przetrwają, i gdzie narasta nieufność w stosunku do Niemiec, debata nad europejskim modelem politycznym będzie burzliwa.

Temu samemu, które zażądało wcześniej głowy Irlandczyka Briana Cowena, Portugalczyka José Sócratesa, Greka Jeoriosa Papandreu i Hiszpana José Luisa Zapatero. Ten ostatni na razie pozostaje na stanowisku, ale nie ubiega się o ponowną elekcję i zapowiedział już, podobnie jak jego koledzy, że odejdzie z polityki po przyspieszonych wyborach parlamentarnych 20 listopada, które jego ugrupowanie, Partia Socjalistyczna, najprawdopodobniej przegra.

Równie nieubłagany jak prawa natury kryzys zadłużenia zmiata rządy zbyt słabe, by się mu oprzeć. Słabe, bo zdane w walce z kryzysem na same siebie; partnerzy ze strefy euro okazują się solidarni dopiero wtedy, gdy zagrożone jest przetrwanie jednolitej waluty, czyli ich elementarne interesy. Słabe, bo zmuszone do podejmowania pod dyktatem instytucji międzynarodowych (MFW i UE) działań dostosowawczych właściwie niepodlegających negocjacjom. Słabych, bo pozbawionych poparcia społeczeństw, które nie wybierały ich po to, by podważały ich zdobycze. I wreszcie słabych, bo niezdolnych do powiedzenia tym społeczeństwom prawdy, to znaczy do wyznania, że w obliczu ataków rynków niewiele są w stanie zrobić, mogą co najwyżej ograniczyć rozmiary klęski.

Efekt jest taki, że pole manewru rządów się kurczy, że w dobie kryzysu ich rola ogranicza się do wdrażania decyzji podejmowanych gdzie indziej i do bieżącego zarządzania. Zacierają się polityczne rozbieżności i pęknięcia z czasów przedkryzysowych, politycy zdają się niezdolni do zaproponowania – czy wręcz do wyobrażenia sobie – rozwiązań wykraczających poza dogmaty. Zdezorientowani obywatele zaczynają sceptycznie oceniać zdolność świata polityki do rozwiązywania jakichkolwiek problemów, a świat ów widzi, jak jego legitymacja z każdym dniem traci ważność na korzyść technokratów.

Przywództwo Il Cavaliere w jego własnym obozie zaczyna się chwiać. A choć Il Giornale, dziennik należący do rodziny włoskiego premiera, twierdzi, że „zatriumfował” raczej „strach” związany z awarią jądrową w Fukushimie (w Japonia), a nie chęć odrzucenia Berlusconiego, to reszta włoskiej prasy zgodnie ocenia, że szef rządu jest wielkim przegranym tego głosowania. I tak, zdaniem dziennika La Repubblica,

„Czarodziejski flet się połamał; po dwudziestu latach Włosi nie chcą już podążać w ślad za muzyką Berlusconiego. Cztery ustawy, których chciał, zostały uchylone przez lawinę głosów na ‘tak’: rozproszony i świadomy bunt, po klęsce prawicy w dużych miastach, przyspiesza koniec Berlusconiego, który ugrzązł na dobre pozbawiony wszelkiej energii politycznej”.

Corriere della Sera również widzi w tym głosowaniu „zmierzch” jakże „długiego sezonu” Berlusconiego:

„Dziś zamyka się dekada rządów Il Cavaliere: rządzi od 2001 r. – przez osiem z tych minionych dziesięciu lat. Thatcher utrzymała się przez jedenaście lat, Tony Blair przez dziesięć. Demokratyczni wyborcy są cierpliwi i tolerancyjni, ale od czasu do czasu dźwigają się niczym olbrzymy i otrząsają się z przeszłości. Werdykt wydany podczas tej włoskiej wyborczej wiosny jest tak wyraźny, że nie warto już nawet rozpatrywać jego przyczyn. Z braku następcy Berlusconiego okres przejściowy nie będzie ani uporządkowany, ani krótki”.

Kto będzie czerpać korzyści z tej „włoskiej wiosny”? Na razie nikt, jeśli wierzyć La Stampie, w ocenie której

„referenda wygrali obywatele, którzy znów wierzą w politykę, ale nie w polityków. Masowy ruchu oddzielony od partii, który sankcjonuje schyłek dwóch najpotężniejszych hersztów [Berlusconiego i jego sojusznika z Ligi Północnej Umberto Bossiego] w ostatnich dwudziestu latach, ale który nie koronuje nikogo w ich miejsce, bo w jego rozumieniu nikt nie jest obcy wobec kasty [polityczno-finansowej]”.

 

Z kolei rząd zapowiedział, że odwoła się do Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze. „Brazylijczycy sądzą, że dowiedli w ten sposób swojej lewicowości”, komentuje felietonista rzymskiego dziennika. „Że uwolnili jakiegoś Garibaldiego czy Che, bohatera wolności. A przecież Battisti strzela jak każdy zabójca”. Jego wypuszczenie na wolność „to znieważenie pamięci ofiar i historii naszego kraju”.

Jednak główny tytuł na pierwszej stronie dziennik poświęca referendom, które mają się odbyć w 12 i 13 maja, a dotyczącym uchylenia ustawy wprowadzającej ponownie energię jądrową, prywatyzację wody i „uzasadnioną nieobecność” najwyższych dostojników państwowych (z szefem rządu włącznie) na prowadzonych w ich sprawie procesach. Silvio Berlusconi nawołuje do powstrzymania się od udziału w głosowaniu, jednak zdaniem La Repubblica „efekt Fukushimy” może zaowocować frekwencją wystarczającą do uznania ważności referendum. Zwycięstwo głosów „za” w referendum oznaczałoby „koniec ery berlusconizmu”, zauważa Espresso.

Druga tura wyborów lokalnych, które odbyły się 29–30 maja, zakończyła się sromotną porażką Silvio Berlusconiego i jego obozu. Prasa podkreśla jednogłośnie rozmiary tej klęski. „To już nie tylko policzek, dzisiejsze hasło brzmi: ratuj się, kto może”, podsumowuje sytuację Corriere Della Sera. Klęska centroprawicy w pierwszej turze wyborów potwierdziła się w drugiej. Koalicja rządowa pod wodzą Berlusconiego przegrała w Mediolanie – po raz pierwszy od 18 lat, w Neapolu – gdzie nie udało się jej odebrać władzy lewicy skompromitowanej wszak nieudolnym zarządzaniem „kryzysem śmieciowym” – oraz w większości prowincji i mniejszych gmin. Centrolewica wygrała nawet w Arcore, gdzie Cavaliere ma prywatną rezydencję. Skala porażki jest taka, że w koalicji – jak ocenia mediolański dziennik – „zaczyna kiełkować myśl o powołaniu nowego szefa rządu. To początek ery po Berlusconim”. 

„Municypalne Włochy wysyłają Berlusconiemu jasny sygnał: minęły czasy wielkiego zauroczenia, kraj chce zamknąć pewien rozdział”, cieszy się opozycyjny dziennik La Repubblica. Jej zdaniem porażka jest również wynikiem niezwykle ostrej kampanii wyborczej prowadzonej przez samego szefa rządu. „Człowiek, któremu do niedawna los sprzyjał jak mało komu, nie zauważył, że stał się uosobieniem niepokojącego i złowrogiego wizerunku Włoch, przez wyborców uznanego za pretensjonalny, niekorzystny i kłamliwy”. 

Pogląd ten podziela La Stampa, według niej premier „stracił swój dar komunikowania się z większością Włochów, z ‘solą’ kraju. W dobie kryzysu, trudności, malejących oszczędności, w czasach, gdy młodzież nie może znaleźć pracy, temat reformy wymiaru sprawiedliwości (wałkowany przez Berlusconiego podczas kampanii) nie może przemawiać do ludzkich serc”.

Gdzie indziej w Europie ten zwyczaj budzi zdziwienie i pogardę, a decyzje sędziego są zawsze szanowane, nawet w przypadku, gdy ten popełnił oczywiste błędy.

Silvio Berlusconi, zapewne dzięki swojemu długoletniemu doświadczeniu na stanowisku prezesa AC Milan, był pierwszym, który przeniósł tę metodę do polityki, na celownik wziął nie sportowego arbitra, lecz tego, kto przemawia w imieniu wymiaru sprawiedliwości.

Zresztą sędziów w togach, tak samo jak tych na boisku, mało kto lubi. O ich istnieniu przypominamy sobie dopiero wówczas, kiedy mamy coś na sumieniu, o tym, że oni nigdy nie mają racji, gdy wymierzają nam karę, nawet nie warto wspominać.

Tak więc ataki szefa włoskiego rządu skierowane przeciwko sędziom, których regularnie wyzywa od „wywrotowców” i „komunistów”, pozwoliły mu przez lata odwracać uwagę od swych największych przewin i spektakularnych porażek ekipy, której przewodził.

W europejskim futbolu podobne obyczaje się nie przyjęły, ale świat polityki na naszym kontynencie szybko przyswaja sobie włoską lekcję. Nicolas Sarkozy ostatnio zaatakował sędziów, przypisując ich niedbalstwu odpowiedzialność za morderstwo, które wstrząsnęło Francją.

A Viktor Orbán wykorzystał bardzo niepopularną decyzję Trybunału Konstytucyjnego o odrzuceniu podatku, którym obłożono „odpowiedzialnych za kryzys”, żeby znacząco ograniczyć jego kompetencje.

Francuski prezydent i węgierski premier mają różne motywacje – ten pierwszy pragnie odbudować swoją popularność przed wyborami prezydenckimi w 2012 r., a ten drugi chce mieć wolną rękę, aby zbierać owoce swego niedawnego wyborczego triumfu.

Ale obaj oni podążają śladem wytyczonym przez Silvio Berlusconiego, który od zawsze usiłuje podkopywać organy władzy stanowiące przeciwwagę dla jego władzy i wykorzystywać nieufność wobec tej instytucji. Odwołuje się przy tym bezpośrednio do odczuć ludu i z nich czerpie bezwarunkową legitymizację dla siebie.

Jest to taktyka, która może się sprawdzać tylko na krótką metę. Ale gdyby miała ona znaleźć innych naśladowców na Starym Kontynencie, to europejskiej polityce groziłby ten sam los, jaki spotkał włoski futbol. Byłaby coraz bardziej pogmatwana i przeciętna, coraz mniej konkurencyjna na arenie międzynarodowej, czyli tam, gdzie arbitrzy nie dają się zastraszyć pokrzykującym trenerom.