Czy zmiana warty w serbskiej polityce, jaka dokonała się w wyniku wyborów z 20.05 wydłuży serbską drogę do Unii? Niekoniecznie, przekonuje znawca Bałkanów Branislav Radeljić w rozmowie z kwartalnikiem New Eastern Europe.

NEW EASTERN EUROPE: Jakie niebezpieczeństwa grożą Serbii pod rządami Tomislava Nikolicia?

Branislav Radeljić: Trudno przewidywać, jak Nikolić może zachować się w roli prezydenta. Był ważną postacią Serbskiej Partii Radykalnej Vojislava Szeszelja, a teraz stoi na czele Serbskiej Partii Postępu, założonej w 2008 r., po ideologicznym starciu z Radykałami. Jeśli przypomnimy sobie powiedzenie „Wilk zmienia skórę, ale nie charakter”, to łatwo uznać, że Nikolić może być poważnym zagrożeniem zarówno dla już rozczarowanych obywateli Serbii, jak i dla procesów demokratyzacji i europeizacji.Nie oznacza to jednak, że nie należy dać mu szansy, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę, jak wiele czasu miał Tadić i jak mało zrobił dla Serbii i jej mieszkańców. Nikolić cieszy się poparciem niektórych znakomitych ekspertów, otwarcie wskazujących na główne porażki obecnego rządu i, co nawet ważniejsze, twierdzących, że mają pomysły, jak rozwiązać kłopoty kraju. W rzeczywistości Serbia po Miloszeviciu zawsze była spóźniona i to stanowiło główny problem Tadicia, on nie działał równie szybko, co zamordowany premier Zoran Dzindzić, stracił zbyt wiele czasu, próbując zwodzić Serbów, że da się pogodzić członkostwo w Unii z utrzymaniem Kosowa w granicach Serbii. Nie zdołał poprawić sytuacji w kraju, co oznacza, że dzisiejszą Serbię charakteryzuje powszechna korupcja, skrajnie upolityczniony sektor publiczny i rosnące bezrobocie… Choć bardzo niepopularna współpraca z trybunałem w Hadze ostatecznie się poprawiła, co pomogło krajowi w uzyskaniu statusu kandydata do Unii, to było to zdecydowanie za mało.

Nikolić powiedział, że będzie apolityczną głową państwa. Uważa pan, że to możliwe?

To wysoce nieprawdopodobne. Gdy się weźmie pod uwagę kulturę polityczną i kształt Serbii przed Miloszewiciem, w trakcie jego rządów i później, bardziej realistyczne byłoby stwierdzenie, że każdy wybrany przywódca będzie próbował chronić i wzmacniać pozycję swoją i swoich partyjnych kolesi, jak to tylko możliwe. Choć taki scenariusz można postrzegać jako czysto pesymistyczny – niekoniecznie musi się spełnić.

Mówimy tu o zachowaniu równowagi, ale oczywiście nie o to chodzi w polityce. Jeśli obywatele mogą zdobyć pracę niezależnie od swoich powiązań politycznych, jeśli standard życia się poprawia, jeśli przyznane są różne swobody, to ludzie z większym prawdopodobieństwem wybaczą upolitycznienie przywództwa. Niestety pod tym względem Tadić nie odniósł sukcesu.

Czy dostrzega pan możliwość sfałszowania wyników w tych wyborach?

Serbia miała w przeszłości wielkie problemy z oszustwami wyborczymi, więc jest zrozumiałe, że nie można zignorować obecnych zarzutów. Gdyby rzeczywiście tak się stało w 2012 r., to kraj stałby w obliczu poważnych problemów. Jeśli uczciwe wybory, co stanowi podstawę pojmowania demokracji, nie są możliwe, to jak możemy mówić o odpolitycznionym sektorze publicznym i niezależnym sądownictwie?

Myśli pan, że wybór Nikolicia na prezydenta wpłynie na wejście Serbii do Unii Europejskiej?

Bardzo trudno to skomentować. Tadić dowiódł, że potrafi być dość powolny w tym, co robi, a to z kolei przyczyniło się do pogorszenia sytuacji w Serbii. Wciąż wielu młodych absolwentów próbuje opuścić kraj i wieść dalsze życie za granicą. On i jego najbliżsi ludzie nie zdołali przekonać młodych pokoleń, że Serbię czeka przyszłość, która będzie się różnić od czasów z pierwszej dekady po obaleniu Miloszevicia. Niełatwo odgadnąć, czy Nikolić, sześćdziesięcioletni radykał, który zmienił się w postępowca, potrafi podjąć właściwe kroki, by poprawić zarówno sytuację wewnętrzną Serbii, jak i jej międzynarodową reputację.

Na jakie ryzyko powinna pójść Serbia w przyszłym roku?

Są pewne palące kwestie, którymi kraj powinien się zająć tak szybko, jak to możliwe, niezależnie od wyniku wyborów. Po pierwsze, Serbia musi uznać, że Kosowo jest niezależnym państwem (od 1999 albo 2008 r., jak kto woli) i podjąć próbę poprawienia stosunków z kosowskimi władzami. Dodatkowo Serbia powinna stworzyć przestrzeń dla bardziej konstruktywnego dialogu, jeśli chodzi o niektóre inne regiony, takie jak Sandżak i Wojwodina. Po drugie, w Serbii i generalnie na Zachodnich Bałkanach za największy problem, który powinny rozwiązać rządy, uznaje się korupcję. To niezwykle ważny aspekt, jako że od tego zależy postęp Serbii na drodze do członkostwa w Unii. Po trzecie, serbskie przywództwo powinno uznać za rzecz nie do przyjęcia, że niektórzy członkowie elity politycznej piastują dwie lub trzy posady jednocześnie, w czasie gdy oczekuje się od nich rozwiązania problemu rosnącego bezrobocia.I w końcu, Serbia powinna podjąć ryzyko zwrócenia się do specjalistów w prawie każdej dziedzinie, jako że jest wielu pracujących za granicą Serbów, którzy chcieliby wspomóc swoją ojczyznę. Jeśli wszystko to zostałoby potraktowane poważnie i przeprowadzone w miarę szybko, z pewnością moglibyśmy zacząć mówić o serbskiej przyszłości w Unii Europejskiej.

Rozmawiała Maia Lazar

Branislav Radeljić – wykłada stosunki międzynarodowe na University of East London. Specjalizuje się w Europie Wschodniej i polityce Unii Europejskiej.

Nad pytaniem tym zastanawiali się 11 maja uczestnicy jednej z imprez Festiwalu Transeuropa. Dyskusja ta odbyła się w Warszawie.

Podczas gdy kwestie imigracji oraz integracji przybyszów z innych krajów rozpalają debatę społeczną w wielu krajach „starej” Unii, Polska wydaje się nią zupełnie niezainteresowana. A już z pewnością wrażenie takie odnieść można, przyglądając się polskiej scenie publicznej, w której nie ma miejsca na problemy dotyczące imigracji.

Nawet jeśli, od czasu do czasu, sprawy te stają się tematem komentarzy polityków, to zazwyczaj tylko w jednym celu – by dopiec, pogrążyć lub zaatakować rywali z przeciwnego obozu. Albo porządnie nastraszyć społeczeństwo imigrancką nawałnicą.

Czy jednak taki czarny scenariusz ma coś wspólnego z rzeczywistością? Niewiele. Polska jest bowiem jednym z najbardziej homogenicznych pod względem narodowościowym państw świata. Ze statystyk wynika, że o obcym pochodzeniu (osoby urodzone poza granicami Polski) możemy mówić w wypadku zaledwie 1,2% ludności kraju.

To tyle, co nic. Zwłaszcza w porównaniu z Francją (11%), Hiszpanią (14%), Niemcami (12%), Szwecją (14%), Austrią (15%) czy Wielką Brytanią (11%). Polska, jak podkreślał dr Paweł Kaczmarczyk z Wydziału Nauk Ekonomicznych UW, nie jest „atrakcyjna” dla emigrantów. Służy im przede wszystkim jako kraj tranzytowym w drodze do wiele bogatszych państw „starej” Unii albo, jak w przypadku Ukraińców, jako rynek pracy (najczęściej tymczasowej), której brak tam, skąd pochodzą.

Trudno też mówić o szczególnej otwartości polskiego społeczeństwa. Z wielu badań socjologicznych wyziera mało zachęcający obraz Polaków jako osób jedynie deklarujących przyjazne uczucia do cudzoziemców. Gdy jednak przychodzi do współżycia z „obcymi” na co dzień jest już zdecydowanie gorzej. Zaskakujące jest np. to, że choć w Polsce Arabów jest jak na lekarstwo, to są oni najmniej lubianą nacją.

Ale i Ukraińcy – najliczniejsza obecnie grupa cudzoziemców w Polsce i dość bliska kulturowo jej mieszkańcom – często spotyka się z przejawami dyskryminacji ze strony polskich urzędników, celników czy strażników granicznych, którzy np. zwracają się do nich na „ty”, zamiast na „Pan/i” jak do obywateli polskich czy innych obywateli Unii.

A przecież, jak zgodnie podkreślali uczestnicy debaty, imigrantów w Polsce będzie przybywać i będą jej coraz bardziej potrzebni: choćby do opieki na starszymi ludźmi czy dziećmi i wykonywania prac, których coraz więcej polskich obywateli podejmować się nie chce. „Polska jest obecnie w punkcie, w jakim Europa była 50 lat temu”, zaznacza dr Renata Włoch z Instytutu Socjologii UW.

Dysponujemy wciąż wystarczającymi rezerwami na rynku pracy (jeden z najniższych w Europie wskaźników aktywności zawodowej), by nie bać się luki demograficznej i ze spokojem kontemplować wizję „Polski bez imigrantów”. Nie znaczy to jednak, że czasu mamy wiele. Tym bardziej, gdy poczyta się o kurczącej się liczbie powrotów naszych rodzimych emigrantów, skłonnych pracować poniżej kwalifikacji w Wielkiej Brytanii czy Irlandii, byle tylko mieć zapewnione spokojne bytowanie.

Systemy opieki społecznej we wspomnianych krajach też są dużo bardziej przyjazne imigrantom i zapewniają im na ogół o wiele skuteczniejszą pomoc niż państwo polskie jest w stanie dać swoim obywatelom. Nic zatem dziwnego, że nad Wisłą problemy imigracji oraz integracji obcokrajowców spychane są na dalszy plan.

Pocieszające, że w ogóle ktoś o nich myśli. Przed wakacjami ma zostać ukończony pierwszy projekt polskiej polityki integracyjnej przygotowywany przez międzyresortowy zespół ekspertów, których wspierają organizacje pozarządowe. Miejmy nadzieję, że będzie to pierwszy krok ku wypracowaniu całościowej i skutecznej polityki przynoszącej korzyści obu stronom – Polsce oraz imigrantom.

Polityczny klincz w Grecji grozi kolejnymi wyborami, które również mogą nie przynieść rozstrzygnięcia. A to skończyć się może gospodarczym i politycznym bankructwem kraju.

„Rien ne vas plus w Atenach” to tytuł jednego z komentarzy do wyborów w Atenach. To już koniec, nie widać drogi wyjścia. „Grecja spogląda w przepaść” – ta konstatacja brytyjskiego tygodnika The Economist obrazuje dramatyczną sytuację, w jakiej znalazła się ojczyzna demokracji po wyborach z 6 maja. Grecy dali jasno do zrozumienia, co myślą o głównych partiach politycznych w kraju, przyznając dwadzieścia jeden mandatów (w liczącej 300 miejsc izbie) skrajnie prawicowej Złotej Jutrzence, a radykalną lewicową koalicję Syrizę (52) windując na pozycję drugiego największego ugrupowania parlamentarnego po centroprawicowej Nowej Demokracji (108). Socjaliści z Pasoku (41 mandatów), rządzący krajem przez całe dekady, musieli zadowolić się trzecim miejscem.

Wybory nie wyłoniły zwycięzcy z większością pozwalającą na samodzielne rządy, tak więc przywódcy największych ugrupowań dostali po trzy dni na stworzenie większościowej koalicji. Sztuka ta nie udała się najpierw Antonisowi Samarasowi – liderowi Nowej Demokracji, a później Aleksisowi Ciprasowi z Syrizy, który postawił potencjalnym koalicjantom warunek – odrzucenie porozumienia z „trójką” tworzoną przez Europejski Bank Centralny, MFW i Unię Europejską w sprawie ratowania zadłużonej Grecji. Trzeciemu w kolejce do budowania rządowej koalicji Evangelosowi Venizelosowi z Pasoku również nie daje się większych szans na sukces.

Co dalej?

Najbardziej prawdopodobny scenariusz to kolejne wybory w czerwcu. Nawet gdyby je powtórzyć – nie widać żadnej możliwej koalicji, która mogłaby w parę tygodni zyskać zaufanie elektoratu i objąć rządy. Mimo to – jak pisze Zacharias Zacharakis w komentarzu dla Zeit Online – dobrze się stało, że te wybory się odbyły. Bo po raz pierwszy w tym kryzysie dano Grekom możność wypowiedzenia się – dotąd ponosili tylko skutki decyzji, podejmowanych nad ich głowami przez innych.

„Tyle było narzekań w Brukseli, że akurat w trakcie wysiłków, podejmowanych dla ratowania Grecji, jeszcze się Grekom zachciało wyborów. Niemiecki minister finansów Wolfgang Schäuble domagał się nawet, by przesunąć je na później. Wielu Greków odebrało to jako szczyt upokorzenia. Nikt bowiem dotąd ich nie zapytał, czy w ogóle zgadzają się na ten plan ratowania ich kraju – i to plan, niosący tak poważne skutki dla każdego obywatela”.

Można by sądzić, że obecny wynik wyborów jest opowiedzeniem się przeciwko UE i przeciwko euro. Największe straty poniosły przecież dwie główne partie, które firmowały i wcielały w życie radykalny kurs oszczędnościowy, ustalony przez UE i przez MFW. Tak jednak nie jest – 70 proc. Greków, jak wynika z sondaży, chce zostać zarówno w UE, jak w strefie euro. W wyborach najwięcej zyskała partia Syriza, która nie domaga się wystąpienia z Unii, tylko renegocjacji programu pomocowego. Te wybory ujawniły jeszcze jeden, ważny fakt – Grecy przestali już ufać własnym, politycznym elitom.

Przeciwnicy coraz drastyczniejszego zaciskania pasa liczą na to, że kurs UE w tej sprawie może zmienić się po zwycięstwie we Francji socjalisty François Hollande’a, który podkreślał, że same tylko surowe oszczędności bez impulsów na rzecz wzrostu to za mało. Jak dotąd jednak stanowisko Niemiec pozostało takie, jakie było. Angela Merkel nadal deklaruje, że nie zaakceptuje „wzrostu na kredyt”. Berlin podkreśla – bez względu na wszystko Grecja musi spełnić warunki narzucone jej przez EBC, MFW i UE.

Dziennik międzynarodowej finansjery Finacial Times spekulował ostatnio, że François Hollande mógłby stawić czoło niemieckiej kanclerz i zostać liderem rebeliantów południowej Europy, forsując swój program wychodzenia z kryzysu nie poprzez cięcia, lecz stymulowanie wzrostu. Tyle że taki krok oznaczałby zerwanie z obowiązującą od dziesięcioleci we polityce zagranicznej Republiki zasadą wzmacniania francusko-niemieckiego przewodnictwa w Unii. Dość trudno sobie wyobrazić, by polityk tak mało wyrazisty jak Hollande mógł się na to zdobyć. Zwłaszcza że sojusz z zadłużonym Południem zepchnąłby Francję do gospodarczej drugiej ligi.

Między euro a drachmą

Znienawidzone przez grecką ulicę memorandum przewiduje wsparcie Aten astronomiczną kwotą 240 mld euro pod warunkiem, że tamtejszy rząd przyjmie kolejny pakiet oszczędnościowy wart 14,5 mld euro. Problem w tym, że nie ma tych, którzy mogliby to zrobić i – jak wszystko wskazuje – jeszcze długo nie będzie. Każdy nowy rząd będzie musiał – z uwagi na społeczną presję – renegocjować bailout. O tym jednak Bruksela nie chce nawet słyszeć.

Coraz bardziej realna staje się zatem wizja opuszczenia przez Grecję strefy euro. Jak ocenia Intrade, szanse na to wzrosły w ostatnich tygodniach z 22 do 40%. Rynki finansowe okazują coraz większą nerwowość: oprocentowanie obligacji peryferyjnych krajów eurolandu (Hiszpania, Portugalia, Włochy) pnie się niebezpiecznie w górę – hiszpańskie dziesięcioletnie papiery są już oprocentowane na ponad 6%. Natomiast indeksy europejskich giełd dołują.

Grecy stoją przed trudnym wyborem: albo przyjmą warunku planu ratunkowego, albo wyjdą ze strefy. Wielu ekspertów zgadza się, że to drugie rozwiązanie byłoby najszybszym i najprostszym sposobem postawienia Grecji na nogi.  Ponowne wprowadzenie drachmy, połączone z możliwością sterowania jej kursem (a ściślej jego deprecjacją) mogłoby okazać się zbawienne dla greckiej gospodarki. Mogłoby, ale nie musi. Ekonomiści wskazują niebezpieczeństwa tej drogi – masową ucieczkę kapitału nie tylko z Grecji, ale i z pozostałych zagrożonych krajów, nakręcanie spirali inflacyjnej, chaos na rynkach całej Europy, a w ostateczności rozsadzenie strefy euro.

Jednak nie wszyscy boją się takiego scenariusza. „Wśród Niemców dominuje przekonanie, że byłoby lepiej, gdyby Grecja opuściła strefę euro”, podkreśla profesor Carsten Hefeker z uniwersytetu w Siegen. „Jeśli kraj ten będzie nadal podążał obecną drogą, uzasadnienie jego dalszej obecności w strefie euro może okazać się niezwykle trudne. Jak bowiem współdziałać z państwem, które ogłasza, że nie zamierza dotrzymać ani jednego z podjętych zobowiązań?”.