Gorączka gazu łupkowego nieco opadła po ostatnich doniesieniach o urzędnikach oskarżonych o korupcję w związku z przydzielaniem koncesji na poszukiwanie tego cennego surowca.

W drugiej połowie ubiegłego roku Ministerstwo Środowiska wydało ostatnie ze 109 pozwoleń, głównie koncernom zagranicznym i ich polskim partnerom. Cena koncesji, około 100 euro za kilometr kwadratowy, była – jak pisze tygodnik The Economist – „trywialna”. Także łapówki, które mieli przyjąć wspomniani funkcjonariusze na czele z szefem wydziału geologii ministerstwa, nie były oszałamiające: „raczej tysiące niż setki tysięcy euro”.

Brytyjski tygodnik pisze jednak, powołując się na eksperta Instytutu Sobieskiego, że sprawa może być zaledwie „wierzchołkiem góry lodowej”. Korupcji sprzyja bowiem niedostosowane zupełnie do nowej rzeczywistości prawo, które tkwi swymi korzeniami w przeszłości, gdy rynek gazowy kontrolowały nieliczne przedsiębiorstwa państwowe.

Śmiesznie tanie licencje, które w przyszłości mogą przynieść krociowe zyski, sprzyjają mniejszym i większym przekrętom. Podobnie zresztą jak podsycana od dłuższego czasu przez niektóre media „łupkowa gorączka”.

Wizja Polski jako drugiej Norwegii przemawia jednak do wyobraźni polityków, którzy nie mogą się wprost doczekać uniezależnienia kraju od dostaw rosyjskiego gazu. Ale porównanie to, jak podkreśla The Economist, na razie jest nie na miejscu:

Polski rząd sprzedawał licencje łupkowe tak tanio ze względu na spekulacyjny charakter tej inwestycji, a także dlatego, że inwestorzy musieliby ponieść wszystkie związane z nią koszty. Polska jest słabo przygotowana, jeśli chodzi o infrastrukturę do wydobycia gazu łupkowego.

To duża różnica w porównaniu z Norwegią, która ściąga od koncernów, takich jak Exxon, podatki sięgające 78% dochodów uzyskiwanych z eksploatacji złóż. Może sobie na to pozwolić, bo krajowe firmy odpowiadają za rozwiązywanie wszystkich technicznych problemów związanych z eksploatacją złóż gazu”.

I dlatego dużo trafniejsze wydają się porównania z Uzbekistanem czy Turkmenistanem. Afera korupcyjna związana z licencjami na poszukiwania gazu łupkowego powinna zadziałać „otrzeźwiająco” na tych, którzy marzą o gazowym bogactwie. A przynajmniej zmusić rząd do szybkiego wprowadzenia prawnych regulacji zapobiegających takim nadużyciom w przyszłości.

Nie zaszkodziłoby też planowane rozwiązania poddać wcześniej pod publiczną ocenę. W przeciwnym razie, gdy tylko ucichnie awantura o ACTA, możemy być świadkami skandalu łupkowego.

Profesor László Rajk wykłada na budapeszteńskim Uniwersytecie Filmu i Teatru. Jest architektem i projektantem. Był też jednym z czołowych dysydentów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, gdy Węgrami rządzili komuniści. Jego ojciec – po którym odziedziczył imię – został zamordowany podczas czystek w 1949 r. Rajk przyłączył się do demokratycznej opozycji w 1975 r. Sześć lat później był jednym z założycieli niezależnego wydawnictwa podziemnego AB Publishing House. Współtworzył również Związek Wolnych Demokratów – powstałą w 1988 r. węgierską partię opozycyjną wobec reżimu. Gdy nadeszły nowe czasy, stał się parlamentarzystą. Był nim nieprzerwanie aż do 1996 r. W latach 2004–2010 zasiadał we władzach węgierskiej telewizji publicznej.

W przeprowadzonej w maju 2011 rozmowie z portalem Presseurop analizuje kontrowersyjną politykę rządzących obecnie nad Dunajem konserwatystów Viktora Orbána.

Jak opisałby pan politykę  rządzącej tu obecnie partii Fidesz?

Po pierwsze, trzeba sobie powiedzieć, że osiągnęła ona niebywały sukces. Wybory z 2010 r. były absolutnie uczciwe. Nie zanotowano żadnych oszustw. Ta partia naprawdę zdobyła 53% głosów. Węgierski system wyborczy sprawił, że w ten sposób Fidesz mógł wprowadzić do parlamentu 2/3 posłów. Wszystko odbyło się najzupełniej legalnie – nie ma co do tego wątpliwości.

Motywacją prawicy jest dziś utrzymanie się przy władzy. Takie działania jak zmiana konstytucji czy prawa mediów mają jeden cel – uchronić Fidesz przed demokratycznymi mechanizmami checks and balances. Chodzi tu na przykład o ograniczenie kompetencji Trybunału Konstytucyjnego czy nominowanie podległego sobie prokuratora generalnego.

We wrześniu podobnie stanie się w przypadku sędziów Sądu Najwyższego, jestem o tym przekonany. Te trzy instancje, mające w zamierzeniu ograniczać władzę rządu, teraz są w jego rękach. A to oznacza, że politycy Fideszu mogą uchwalać takie ustawy, jakie im się żywnie podoba. To pozwoli im na okopanie się przy władzy.

Weźmy jakiś konkretny przykład – kwestię budżetu. Prawica pracowała nad nim w trzech krokach.

Po pierwsze, politycy uchwalili prawo mówiące, że jeśli ustawa budżetowa nie zostanie przeprowadzona przez parlament do marca, prezydent może go rozwiązać. Jak na razie nie ma w tym nic zdrożnego.

W następnym kroku utworzono komisję budżetową wyposażoną w prawo weta wobec uchwalonego przez parlament budżetu.

I ten pomysł wydaje się z pozoru służyć ograniczeniu roli parlamentarnej większości.

Wreszcie, Fidesz wypełnił komisję swoimi ludźmi. Co to oznacza? Gdyby w przyszłym roku stronnictwo to straciło w wyborach władzę, a na jego miejsce przyszedł nowy gabinet, szybko może się okazać, że prawicowa komisja będzie stawiać weto w nieskończoność wobec każdej jego propozycji budżetowej. Efekt? Przychodzi prezydent – i mówi: „Sorry, chłopaki, robimy nowe wybory”. Dodajmy, że na Węgrzech prezydenta wybiera parlament, więc obecnie jest to człowiek Fideszu.

Takie właśnie mechanizmy mam na myśli, gdy mówię, że partia Orbána będzie się teraz okopywać przy władzy.

Czy taki sposób rządzenia to tylko węgierski problem, a może również europejski?

Jeśli przeanalizujemy wszystkie maleńkie detale, takie jak zmiana ustawy zasadniczej czy prawa medialnego, widać, że mogą one nieść ze sobą poważne niebezpieczeństwo. W końcu wymienione przeze mnie mechanizmy działają w europejskich ramach.

W całej Wspólnocie jest jeszcze tylko jeden podobny kraj, Włochy. Ale na Węgrzech wszystko odbywa się w szybszym tempie, więc nasz przykład jest bardziej jaskrawy.

Nad Dunajem nie ma na przykład przepisów zakazujących bluźnierstwa, które byłyby sprzeczne z regulacjami Komisji Europejskiej. Ale tak naprawdę formalne prawo nie jest wcale potrzebne. Media są bowiem ściśle monitorowane. Podobnie jest z tak zwaną mową nienawiści, która w Unii od zawsze jest bardzo delikatną kwestią.

Czy sądzi pan, że Unia Europejska i poszczególne kraje członkowskie wystarczająco głośno wyrażały swój sprzeciw wobec działań Orbána? Czy zrobiły wystarczająco wiele w tej kwestii?

W przeciwieństwie do Włoch, Węgry spotkały się z ogromną krytyką. Konstytucję  skrytykowała Komisja Wenecka (ciało doradcze przy Radzie Europy zajmujące się ochroną wolnością słowa i demokracji –  przyp. red.).

OECD i Międzynarodowy Instytut Prasowy protestowały przeciwko nowym regulacjom medialnym. Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw uchodźców podniósł kwestię traktowania na Węgrzech Romów. Zewsząd wciąż słychać potępienia w sprawie konstytucji.

Nie sądzę, by głosy krytyki musiały być jeszcze głośniejsze.

Nie zapominajmy, że wydarzenia, które dziś rozgrywają się nad Dunajem, wcześniej obserwowaliśmy też na północy Afryki. To cud, że ludzie przyglądają się temu, co dzieje się na Węgrzech. To pewnie kwestia tego, że to kraj leżący w samym środku Europy.

Po tym, co stało się we Włoszech, ludzie zaczynają się obawiać, że do podobnych rzeczy dojść może i w pozostałych państwach Starego Kontynentu. Obawiam się, że mają rację.

Czas się kończy, pozostało niewiele dni, nadchodzą rozwiązania drastyczne, decydują się losy Europy – takie komentarze słyszymy już codziennie. Trudno pokusić się o jakiekolwiek prognozy, skoro każdy dzień przynosi nowe zagrożenia, ale też nowe pomysły na ratowanie euro. Pod hasłem „koniec euro”, tak chętnie dziś powtarzanym, może kryć się bardzo wiele scenariuszy. Prześledźmy te najbardziej prawdopodobne:

1. Ze strefy euro wychodzi Grecja

Taka możliwość rozważana jest już od dawna. Oczywiście trudno wówczas mówić o upadku euro. Pojawiłaby się nowa drachma, która przynajmniej na początku uległaby drastycznej dewaluacji – być może nawet o więcej niż 50 proc. Z punktu widzenia strefy euro odejście najsłabszego członka, który do tego zakwalifikował się dzięki oszustwom, w spokojnych czasach byłoby nawet dobrą wiadomością. Ale teraz niekoniecznie. Bo Grecja poza euro musiałaby niemal natychmiast ogłosić całkowitą niewypłacalność. A to tylko pogłębiłoby chaos. Niepewność na rynkach może oznaczać większą i dłuższą recesję w Europie – a to prędzej czy później musi odbić się na naszej gospodarce (choć nie wiadomo, jak mocno).

2. Strefę euro opuszcza południowa Europa

W tym scenariuszu na powrót do walut narodowych decydują się – obok Grecji – także Portugalia, Hiszpania i Włochy. To już byłoby poważne uszczuplenie strefy euro, choć wciąż stanowiłaby ona bardzo duży organizm. Niestety, na południu kontynentu rozpocząłby się prawdziwy pożar, bo po dewaluacji lira, escudo i pesety prawdopodobnie wszystkie te kraje musiałyby rozpocząć negocjacje z wierzycielami. Góra ich długów z dnia na dzień by bowiem urosła. Turbulencje nie oszczędziłyby kursu złotego. Ten scenariusz, podobnie jak pierwszy, oznaczałby dalszy wzrost kursu walut w Polsce (a więc również m.in. podniesienie cen produktów importowanych, paliwa i źródeł energii, a także wzrost rat dla osób spłacających kredyty w euro).

3. Euro rozpada się na dwie waluty

Taka możliwość rozważana już była w Niemczech. Jeden z częstych gości tamtejszych programów publicystycznych, Hans-Olaf Henkel, wydał nawet książkę zachęcającą do rozbicia strefy na dwie części – twardego, północnego euro (Niemcy, Holandia, Austria, Skandynawowie) oraz miękkiego, czyli słabszego euro południowego. Pierwsze oczywiście zaczęłoby się szybko umacniać wobec drugiego. To scenariusz mało prawdopodobny choćby dlatego, że trudno sobie wyobrazić, aby południe kontynentu w ogóle chciało tworzyć między sobą w tych dramatycznych okolicznościach unię walutową. Nie wiadomo, jak przy takim scenariuszu zaczęłaby wówczas zachowywać się złotówka. Nasz pieniądz zapewne osłabiły się wobec tego hipotetycznego, północnego euro. A jak traktować kredyty zaciągane przez Polaków w euro? Który z tych dwóch nowych pieniędzy miałby być prawnym kontynuatorem starego euro? Na te wszystkie pytania trzeba by dopiero znaleźć odpowiedź.

4. Umarło euro, niech żyje nowe euro

Taka hipoteza ma coraz więcej zwolenników w Niemczech. Chcieliby oni wrócić tak naprawdę do źródeł integracji i postępować tym razem zgodnie z teorią optymalnego obszaru walutowego. Powstałoby zatem nowe, twarde euro z niemieckim centrum i innymi krajami, które wyznają podobną kulturę monetarną. A cała reszta miałaby radzić sobie sama, czyli wrócić do walut narodowych. Ten pomysł brzmi może interesująco, ale nie wiadomo, kto dokładnie wszedłby do nowej strefy euro poza Niemcami, Holandią, Finlandią czy Austrią. Być może okazałaby się ona atrakcyjna dla Norwegów czy Duńczyków. Ale co z Francuzami, Belgami czy Irlandczykami? Co ze Słowacją i Estonią? Realizacja takiego scenariusza byłaby wielkim wyzwaniem dla Polski. Z jednej strony – do takiej strefy powinniśmy wejść jako kraj mocno związany handlowo z Niemcami. Ale równocześnie nowe euro miałoby ten sam problem co niedawno frank szwajcarski – stałoby się bardzo mocne. Dla nas to niedobrze, wiele produktów zdrożeje. Z tego samego powodu czwarty scenariusz nie podoba się polskim eksporterom (wyeliminuje to ich na przykład z rynku wschodniego) oraz spłacającym kredyty w euro.

5. Powrót do walut narodowych

To byłaby prawdziwa katastrofa integracji europejskiej, jeśli w atmosferze konfliktu wszyscy zdecydują się pogrzebać euro. Na jego miejscu nie powstanie żadna nowa waluta i wracamy do stanu sprzed 1999 r. Większość banków w rozliczeniach zaczęłaby się prawdopodobnie posługiwać niemiecką marką. Gdyby to na nią przeliczyć polskie kredyty hipoteczne w euro, raty mogłyby szybko wzrosnąć, bo oczywiście nowa marka umocniłaby się natychmiast wobec złotego. Tak samo, jak  wobec wielu innych walut, co z kolei zagroziłoby pozycji niemieckiego eksportu. A to z kolei zagrozi gospodarce Niemiec. Już choćby z tego powodu taki ostateczny scenariusz jest absolutnie nie do przyjęcia dla naszego zachodniego sąsiada. Całe szczęście, bo kompletny zanik strefy euro mógłby łatwo przerodzić się w dezintegrację Europy. A na niej najwięcej straciłaby właśnie Polska – i politycznie, i gospodarczo. Przy takim scenariuszu inwestorzy w panice mogą skupować złoto, funty, dolary i franki szwajcarskie. To nie byłaby dobra informacja dla spłacających kredyty w tej ostatniej walucie.

W rozmowie z Presseurop nowy premier Włoch Mario Montim wytycza kierunek dalszego rozwoju jednolitego rynku. Ten były europejski komisarz odpowiedzialny najpierw za rynek wewnętrzny, a następnie za sprawy konkurencji jest jednym z czołowych ekspertów w zakresie jednolitego europejskiego rynku – i jednym z jego obrońców.

To właśnie powód, dla którego przewodniczący Komisji José Manuel Barroso zlecił mu w 2010 r. sporządzenie raportu – „Nowa strategia na rzecz jednolitego rynku”.

Czy w ocenie Mario Montiego zakwestionowanie niektórych zasad jednolitego rynku, takich jak swobodny przepływ, jest efektem obecnego kryzysu, czy może przejawem głębszego trendu? „Bieżące trudności ekonomiczne oczywiście się do tego przyczyniają”, odpowiada były komisarz, ale zarazem ubolewa nad „tendencją do życia z mniejszą akceptacją, mniejszym entuzjazmem”, niż było to w pionierskich czasach, gdy projekt ten dopiero ruszał.

Nasz rozmówca, niegdysiejszy rektor mediolańskiego Uniwersytetu Bocconi, zauważa „zmęczenie integracją”, które znalazło swój wyraz zwłaszcza podczas referendów we Francji i w Holandii w 2005 r., oraz „zmęczenie rynkiem w ogóle”.

Przy okazji kryzysu finansowego „wielu zastanawiało się, czy gospodarka rynkowa jest dobrym rozwiązaniem?”. Były komisarz twierdzi, że „z pewnością jest ona jedynym rozwiązaniem”, choć należy poprawić jej funkcjonowanie i nadzór nad nią.

Złożoność jednolitego rynku, jak również procesów politycznych i legislacyjnych w Europie, przyczynia się nierzadko do tego, że mieszkańcy kontynentu przestają się tym wszystkim interesować, a nawet popadają w eurosceptycyzm. „Trudno wyjaśnić częstokroć niewidoczne, ale realne korzyści związane z jednolitym rynkiem”, przyznaje Mario Monti.

Właśnie dlatego trzeba, jego zdaniem, „zmienić w sposób selektywny niektóre kierunki działania w obszarze tegoż rynku”. Tak więc autor „Nowej strategii na rzecz jednolitego rynku” cieszy się: „Wiele moich sugestii jest przedmiotem szczegółowych propozycji ze strony Komisji”.

Pozostaje jeszcze uzyskać poparcie państw członkowskich i ich przywódców, którzy muszą patrzeć na kalendarz wyborczy albo stoją w obliczu trudności gospodarczych. Wygląda na to, że Mario Monti nie robi sobie złudzeń, kiedy wyraża pogląd, że przewodniczący Rady Europejskiej Herman Van Rompuy powinien poświęcić jedną z sesji Rady sprawom jednolitego rynku, aby „przekonać do wzięcia na siebie wyraźnej odpowiedzialności na najwyższych szczeblach naszych rządów”.

W takim przypadku, nie kryje nadziei były komisarz, „będzie trochę trudniej dystansować się i pozostawać w cieniu w obliczu postulowanego wspólnego wysiłku na rzecz wzrostu, zatrudnienia i trwałości euro w długim okresie”.

Czy w kilka dni po ogłoszeniu planu pomocy dla Portugalii i w okresie, gdy sytuacja Grecji wywołuje wiele obaw i plotki o możliwości porzucenia przez nią wspólnej waluty, Europa powinna obawiać się pogłębienia się kryzysu?

„Mam nadzieję, że najgorsze jest już za nami”, chciałby wierzyć Mario Monti, który stwierdza, że „cokolwiek się nie wydarzy, Europa jest obecnie w dużo lepszym położeniu, aby móc się z tym zmierzyć”. Z „niezwykłą szybkością nadrobiła ona swoje opóźnienia” i dysponuje dziś „dużo efektywniejszym” sposobem zarządzania, wyraża zadowolenie były komisarz.

Rozmowa odbyła się przy okazji Festiwalu Europy w Wenecji w maju br.

Na słynnym ateńskim placu Syntagma, na który od kilkunastu miesięcy skierowane są oczy całej strefy euro, znalazłam się w dzień po wielkich i krwawych manifestacjach Greków „oburzonych” rządowym planem oszczędnościowym. Ale w sobotni poranek panował tam spokój, choć widoczne były ślady „po bitwie”, wypalone kosze, powyrywane chodniki i znaki anarchistów wymalowane czerwonym sprayem na budynkach banków i administracji państwowej. Placu pilnowały policyjne samochody, a mundurowi, z plastikowymi tarczami w dłoniach, strzegli każdego rogu ulicy. Czy to tylko cisza przed kolejną burzą, czy też wyczekiwanie na wieści z Brukseli, gdzie ostatnio zapadają najważniejsze decyzje dotyczące Grecji?

Na starym mieście, spotykam znajomych Greków. On jest młodym inżynierem, od wielu już miesięcy bezrobotnym. Żyje z zasiłku i mało skutecznie szuka pracy. Pytam, co sądzi o premierze. „On należy do systemu, jest jednym z nich, nie szuka ratunku dla Grecji, ale troszczy się, jak ocalić własną skórę. Kolejna transza? Starczy im na spłacenie odsetek od zaciągniętych długów, a dalej?

Za kilka tygodni dowiemy się, o co im tak naprawdę chodzi: o naszą ropę, nasze wyspy, a może o coś jeszcze innego”, zastanawia się. Jego żona uczy angielskiego, prywatnie. „Publiczne szkoły są na tragicznym poziomie. Ten kraj się nie rozwija, nic tu się nie zmienia, w nic się nie inwestuje”. Czy myślą o wyjeździe? „Tak, tu nie ma żadnej przyszłości, ale dokąd pojedziemy? To nie takie proste. A rodzina? A dom? A samotna matka? Dzieci nie wyobrażają sobie zmiany szkoły. No i nie jesteśmy już znowu tacy młodzi. Może za rok, dwa?”.

W kawiarni internetowej pytam młodego człowieka, czy wierzy, że obecni politycy wyprowadzą Grecję z kryzysu. Tylko się gorzko się uśmiecha: „żeby cokolwiek się zmieniło, to połowa polityków musiałaby wymrzeć. Ten cały kryzys to pretekst, tu chodzi o zajęcie naszych złóż ropy…”. „Ropy?” dziwię się, nie wiedziałam, że w Grecji jest ropa. „Jest, i to nie tylko ropa, ale uran i pluton, ale oni nie zezwalają nam tego wydobywać”…

Oni? Teorię spisku potwierdza też właścicielka butiku z biżuterią „To oni nami źle rządzili. W tym kraju jest dużo pieniędzy, ale oni chowają je na kontach w Szwajcarii”. W antykwariacie, w eleganckiej dzielnicy Kolonaki chcę kupić „Słońce wschodzi nad Grecją”. Księgarz oddaje mi je za pół darmo z komentarzem: „I tak Grecja już się skończyła. Słonce już tu nie wzejdzie”. Kilka metrów dalej ulicę zalegają gigantycznych rozmiarów sterty niezbieranych od tygodni śmieci.

Być może to zmęczenie wywołane kryzysem, ale odnoszę wrażenie, że przy obecnym klimacie społecznym, pomoc udzielona Grekom niewiele zmieni, jeśli nie znajdzie się energia, która pozwoli im definitywnie wyjść z kryzysu. Społeczeństwo najwyraźniej utraciło zaufanie do rządzących, o czym świadczy choćby manifestacja, która odbywała się na placu Syntagma w ubiegły czwartek czy głosy tych, z którymi miałam okazję rozmawiać w Atenach.

Nie jest też pewne, że z fali protestów narodzi się nowy, silny ruch polityczny, który zdolny będzie na nowo pchnąć koło napędowe gospodarki? Odczuwalny jest podział na „my” i „oni”, na pasywne, bezbronne społeczeństwo i narzucającą im drakońskie i nieuzasadnione oszczędności klasę polityczną. Czy sytuacja realnie się poprawi, nawet jeśli na ratowanie Grecji przeznaczone zostaną największe środki, jeżeli nie zmieni świadomość społeczeństwa.

Jeżeli nie dotrze do niego, że odpowiedzialne za obecną sytuację są nie tylko banki, politycy, Angela Merkel i ci, którzy nie płacą podatków? Potrzebna jest energia zdolna przekształcić Grecję na powrót w dynamiczne, nowoczesne państwo. Nie pomogą oszczędności, zaciskanie pasa, jeśli nie będzie im towarzyszyła społeczna inicjatywa i przedsiębiorczość. A tego problemu za Greków Bruksela nie rozwiąże.

Autorka wpisu Joanna Boczkowska-Crettenand jest dziennikarką, tłumaczką, blogerką. Ukończyła PWST w Warszawie oraz studia filologiczne na Uniwersytecie w Genewie. Pracowała jako korespondent „Interpressu” i „Rzeczpospolitej" w Szwajcarii. Od  2011 współpracuje z presseurop.pl jako tłumacz. Mieszka w Paryżu.

Zachodnia prasa nie poświęciła im zbyt wiele uwagi, ale paradoksalnie może to znaczyć, że Polska zmierza w dobrym kierunku.

„Były to nudne wybory, o jakich marzy każdy demokratyczny rewolucjonista”, napisał Globe and Mail w swoim komentarzu. Kanadyjski dziennik podkreślał, że gdy się weźmie pod uwagę wysoką stawkę głosowania, owa „nuda” była zadziwiająca.

„Religijny, antyeuropejski i antyniemiecki nacjonalizm” Jarosława Kaczyńskiego zderzył się z wolnorynkowym myśleniem Donalda Tuska połączonym z „dość rozbudowaną jak na standardy środkowo- czy wschodnioeuropejskie, siatką opieki socjalnej”. Polacy wybrali to drugie, by osiągnąć to, co nie udało się jeszcze sąsiadom, np. Ukrainie, przeprowadzić nudne wybory.

„Świat nie poświęcił im zbyt wiele uwagi, bo wszystko zadziałało tak, jak trzeba”, podkreśla Globe and Mail, który zastanawia się też nad pytaniem, dlaczego losy dwóch sąsiednich krajów – Polski i Ukrainy – potoczyły się tak różnie.

Polska jest członkiem Unii Europejskiej i NATO i zajmuje 42 miejsce w oenzetowskim rankingu najlepiej prosperujących państw świata. Natomiast Ukraina znajduje się o trzydzieści oczek niżej i wciąż uważana jest za „kraj rozwijający się”. Przepaść w zestawieniach ilustrujących swobody demokratyczne, poziom korupcji i przejrzystość struktur władzy jest jeszcze większa.

„Są na ten temat różne egzotyczne hipotezy, ot choćby to, że kraje prawosławne (Rosja, Ukraina, Serbia) radzą sobie gorzej niż ich katoliccy sąsiedzi (Polska, Chorwacja, Czechy) lub że Polska nadzwyczajnie skorzystała na tym, że ma bliżej do Niemiec.

Patrząc jednak realistycznie, więcej wspólnego z tym [sukcesem] miały ugruntowane instytucje demokratyczne”, pisze kanadyjski dziennik, by dojść do budującego wniosku: „polskie głosowanie przypominało nowoczesne wybory, jakie są codziennością w większości rozwiniętych krajów”.

W tym jednym wypadku, śmiem twierdzić, nuda jest jak najbardziej pożądana.

Europejska komisarz ds. sprawiedliwości Viviane Reding jest od niedawna matką chrzestną projektu „My Europe”. Został on uruchomiony 6 września w Brukseli i ma na celu wzmocnienie współpracy pomiędzy uniwersytetami, mediami a młodymi ludźmi. Ci ostatni będą podczas tworzonych dla nich warsztatów pisać na temat tego, jak widzą przyszłość Europy. Przy tej okazji pani Reding podzieliła się z Presseurop swoimi poglądami w kwestii tejże przyszłości.

Przed objęciem stanowiska komisarza przez dwadzieścia lat była pani dziennikarką. Miała pani swoją własną wizję Europy. Ale ta nie jest tożsama z wizją prezentowaną przez młodych ludzi – tych rozczarowanych i oburzonych – którzy będą się na ten temat wypowiadać. Zanim przyjdzie czas na analizę tych wypowiedzi, proszę powiedzieć, jaka jest dzisiaj pani Europa?

Pochodzę z bardzo małego kraju, Luksemburga, który w swoich dziejach był często okupowany i anektowany. Ten kraj był jednym z założycieli UE, ponieważ chcieliśmy być wolni. Właśnie dlatego „Moja Europa” jest Europą wolności, w której małe kraje, takie jak Luksemburg, mogą sprawić, że ich głos będzie usłyszany.

Sądzę, że komisarz z małego kraju jest ważniejszy niż ten z dużego kraju. Jest to dobry przykład dla mojego pokolenia. W przypadku moich dzieci wygląda to już inaczej: one swobodnie się przemieszczają, chodzą do szkoły w innych krajach… Nie rozumieją, że nic nie jest dane raz na zawsze. Dlatego musimy im to tłumaczyć.

Tylko wspólnie możemy być głosem w świecie, na rzecz społecznego modelu rynku, gwarancji demokracji. Te prawa nigdy nie są trwale nabyte, musimy je wciąż zdobywać wbrew tendencjom nacjonalistycznym. A przyznaję, że jestem bardzo zaniepokojona powrotem nacjonalizmu. Zamknięcie się w sobie jest zawsze groźne. Mniej Europy oznacza, że zmierzamy ku upadkowi.

„Moja Europa” jest Europą, która odnosi się do marzeń, uczuć i przekonań każdego. Nas, polityków, trzeba czasem popchnąć, abyśmy byli mniej realistyczni. Nie można tworzyć przyszłości, jeśli się nie ma marzeń, jak mawiał Wiktor Hugo. Historia nauczyła nas, że jest to możliwe jedynie, jeżeli jesteśmy razem. W zglobalizowanym świecie nawet te duże kraje są bardzo małe.

Na początku września zorganizowała pani w Schengen seminarium mające na celu określenie strategicznych decyzji, dotyczących obszaru swobodnego przepływu osób, które to decyzje należy podjąć w okresie najbliższych dwunastu miesięcy, w tym mieści się kwestia przystąpienia wszystkich państw członkowskich do strefy Schengen…

Zebrałam swój zespół, aby zobaczyć, jak widzimy problemy Europy i jaką dajemy na nie odpowiedź, gdyż jest naszym obowiązkiem działać na rzecz większego wzrostu i większych praw w Europie. Bardzo świadomie wybrałam miejsce tego spotkania, gdyż chciałam wyrazić przeświadczenie: Schengen jest ważne, to symbol wartości związanych ze swobodą przemieszczania się, które są podstawowymi wartościami dla wielu Europejczyków. A chodzi o to, aby w przyszłości zachować je i rozszerzać. To był dla nas powód, aby pojechać do Schengen i dlatego to właśnie z Schengen wystosowaliśmy swoje przesłanie: Schengen jest zdobyczą; Schengen to są prawa i wartości; Schengen to jest kwestia zaufania pomiędzy krajami członkowskimi. Musimy iść naprzód, a nie wstecz.

Wkrótce po deportacjach Romów z Francji latem 2010 r. Komisja chciała stworzyć, na pani wniosek, prawdziwą wspólną strategię na rzecz integracji tego narodu. Minął rok, gdzie jesteśmy pod tym względem?

Komisja przedstawiła ramy dla krajowych strategii w zakresie integracji ludności romskiej, które to ramy zostały podpisane przez szefów 27 państw i rządów w czerwcu bieżącego roku. Teraz piłka jest po stronie tychże państw, które mają czas do końca roku, aby przedstawić własne krajowe strategie, dotyczące tego, w jaki sposób najlepiej zintegrować ludność romską z ogółem, jak sprawić, aby romskie dzieci chodziły do szkoły, zapewnić zdrowe warunki mieszkaniowe, lepszą opiekę zdrowotną. Czekam teraz na wszystkie te raporty na temat działań krajowych i przedstawię je wiosną w Parlamencie Europejskim. Uczyniliśmy duży postęp.

Rozmawiała Iulia Badea Guéritée

Taifas, tak nazywały się maleńkie, niezależne emiraty powstałe na terenie obecnej Hiszpanii (wówczas nazywanej Al-Andalus) po upadku kalifatu dynastii Omajadów w 1031 r. Dziś hiszpańska publicystka Pilar Bonet nazywa tak pięć środkowoazjatyckich republik (Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Kazachstan), które właśnie świętują dwudziestolecie uzyskania niepodległości po rozpadzie ZSRR w 1991 r.

Problem w tym, że dla 60 mln ludzi, zamieszkujących te kraje, niepodległość nie równa się wolność. Nepotyzm, korupcja, prześladowania opozycji to codzienność w całym tym regionie.

Jego przywódcy stawiają sobie pomniki, kupują superszybkie pociągi i dbają o zachowanie tradycji, np. rad starszych, ale jeśli chodzi o budowanie państwa prawa, idzie im o wiele gorzej. Miliony Uzbeków, Tadżyków i Kirgizów emigrują do Rosji w poszukiwaniu lepszego życia.

Jak pisze Bonet, amerykańska organizacja Freedom House uznaje za „częściowo wolny” tylko Kirigistan, podczas gdy pozostałe tamtejsze kraje nie gwarantują swoim obywatelom nawet podstawowych praw i swobód.

„Mimo że w Kirigistanie dwukrotnie dochodziło do zmiany władzy (2005, 2010), czemu towarzyszyły niszczycielskie rewolucje, jest nadzieja, że zaplanowane na 30 października wybory prezydenckie umocnią kruchą równowagę, jaką krajowi zdołała przywrócić prezydent Rosa Otunbajewa”.

Zapowiedziała ona, że w grudniu odda urząd, co, jak podkreśla hiszpańska publicystka, będzie „w całym regionie gestem bez precedensu”.

Tamtejsi liderzy nieskorzy są bowiem do tego, by się władzą dzielić. Niektórzy weterani, jak Nursułtan Nazarbajew (Kazachstan) czy Islam Karimow (Uzbekistan), sprawowali ją jeszcze w czasach ZSRR. Inni, np. przywódca Tadżykistanu Emomali Rahmon, wydłużają sobie kadencje, by przekazanie urzędu komuś innemu odsunąć jak najdalej.

Kwestia nieprzestrzegania praw obywatelskich może uwierać unijnych dyplomatów, ale bogactwa regionu oraz chęć stworzenia energetycznej przeciwwagi dla dostaw surowców z Rosji, każe im przemilczać niewygodne tematy i podpisywać kolejne porozumienia.

Pod koniec sierpnia Bruksela i Astana przyjęły memoranda o współpracy energetycznej i współdziałaniu w energetyce jądrowej przewidziane zawartymi w grudniu umowami. W Brukseli z zadowoleniem powitano też decyzję władz kazachskich o dołączeniu do budowy rurociągu Baku-Tibilisi-Ceyhan, którym do Europy płynąć ma ropa i gaz z Azji Środkowej i Kaukazu Południowego.

Kolejny raz okazuje się więc, że interesy gospodarcze są ważniejsze niż prawa człowieka i demokratyczne swobody, które pozostają przedmiotem troski niepoprawnych marzycieli. Tak do niedawna było na Bliskim Wschodzie i tak wciąż jest w Środkowej Azji.

Unijne kraje głoszą jedno, a po cichu robią drugie, bo to przynosi namacalne korzyści. Co najwyżej od czasu do czasu nałykają się trochę wstydu, gdy nagle wyjdzie na jaw, że ich służby wywiadowcze torturowały wysokiego przedstawiciela nowych, rewolucyjnych władz kraju, który właśnie obalił tyrana.

Brytyjski Guardian opublikował na swojej stronie internetowej ciekawe mapy. Ilustrują one zmienny krajobraz polityczny Starego Kontynentu na przestrzeni ostatniego półwiecza.

„Europa nigdy nie była równie niebieska jak dziś”, konstatuje gazeta, czyniąc aluzję do rosnących wpływów prawicy (oznaczonej kolorem niebieskim) w krajach europejskich. Spośród 27 państw Unii, lewicowe partie trzymają się jeszcze u władzy w pięciu krajach (Hiszpanii, Austrii, Grecji i Słowenii), w pozostałych dominują ugrupowania konserwatywne.

Tyle zostało z Unii, której ton – jeszcze w 2004 r. – nadawali ówcześni lewicowi giganci: Wielka Brytania i Niemcy. Wystarczy jednak cofnąć się w czasie do 1993 r., gdy podpisywano traktat z Maastricht, by przekonać się, że wówczas linia podziału biegła z grubsza między lewicowym Południem (Hiszpania, Francja, Włochy, Grecja) a konserwatywną Północą (Portugalią, Wielką Brytanią, Holandią i świeżo zjednoczonymi Niemcami) rządzoną przez konserwatystów lub chrześcijańskich demokratów. \

Jeszcze cztery lata wcześniej, przed obaleniem muru berlińskiego, ogromne połacie środkowej i wschodniej części kontynentu zajmowały państwa totalitarne. Zaskakujące, jak wielkie zmiany nastąpiły od tamtego czasu. Zmiany, które często przyjmujemy za pewnik, uznając, że historia nie mogła się potoczyć w inny sposób.

Warto spojrzeć na te mapy, by uzmysłowić sobie, jak daleką drogę przebyła nasza część Starego Kontynentu od tamtej pory, jak wiele udało się zrobić (choć błędów też popełniono niemało), mimo różnorodnych trudności, konfliktów (Bałkany) oraz serii mniejszych lub większych kryzysów.

Mapy pokazują też, że kryzys, w jakim od czasu fiaska tzw. trzeciej drogi znalazła się europejska lewica pogłębia się niemal równie dramatycznie, jak niespłacone długi Grecji. I nic nie wskazuje na to, by w najbliższym czasie, zdołała ona przemalować mapę Europy na czerwono.

Tak o polskiej prezydencji pisze tygodnik The Economist. Czyżby pijarowska ofensywa premiera Tuska nie wszystkim przypadła do gustu?

„Rzeczywistość jest bardziej prozaiczna”, zauważa komentator Charlemagne, nawiązując do buńczucznych oświadczeń, że oto teraz Polska przewodzi Unii. W istocie jednak ma za zadanie zorganizować kilka spotkań unijnych ministrów, np. rolnictwa, i prowadzić negocjacje z Parlamentem Europejskim.

„Cóż za nuda… ważne, ale niezbyt efektowne zadanie”, ocenia brytyjski tygodnik i podkreśla, że Polska, podobnie jak inne kraje stające w przeszłości na czele, mają przed sobą trudny dylemat: jak zaakcentować, a jednocześnie odłożyć na bok własne interesy, by pracować dla wspólnego dobra. Zadanie to może być zbyt trudne dla Warszawy, która „postrzega swoją pierwszą prezydencję jako krok na drodze do odrodzenia męczeńskiego narodu”.

„Pewny siebie euroentuzjazm poparty szybko rozwijającą się gospodarką może łatwo przerodzić się w arogancję”, ostrzega Charlemagne na łamach Economista, „zbyt ambitna prezydencja może wzbudzić wrogość zamiast przynieść pochwały”, a „skromny sukces” jest lepszy niż „chwalebna porażka”.

Rozentuzjazmowane głowy, tak przewodnictwem, jak i rosnącą rolą Polski w Unii, studzi też na łamach El País czeska pisarka i tłumaczka Monika Zgustova. Pisze tam o krajach wschodnioeuropejskich (cóż za niepoprawna politycznie terminologia!), że są krzywym zwierciadłem, w którym odbija się dotykający cały kontynent kryzys wartości.

„Wydaje się, że rządzących nie interesuje już nic więcej poza kondycją finansów państwa”, ubolewa autorka. Jej zdaniem, mimo pozornych oznak sukcesu i postępu w naszym regionie, głębiej pod powierzchnią wciąż mamy do czynienia z „inną rzeczywistością”, z jej mniej ciekawymi elementami , takimi jak „żałosny wymiar sprawiedliwości”, „pozostawiające wiele do życzenia służby publiczne”, poddane, w wielu przypadkach, cenzurze media, i skorumpowane partie polityczne.

„Politycy, przyzwyczajeni do słuchania rozkazów, teraz odbierają je z Brukseli i wypełniają je bez mrugnięcia okiem”, zżyma się Zgustova. A najgorsze, że obywatele państw regionu także są nadzwyczaj bierni i robią to, co im władze karzą.

Jedynym przejawem buntu jest „spakowanie walizki i wyjazd do na Zachód w poszukiwaniu pracy i lepszego życia”. Robią to „bez protestów, w milczeniu, z opuszczonymi ramionami i rozgoryczeniem na twarzy”. Bolesne to obserwacje, ale czy prawdziwe?

Początek naszej prezydencji stoi pod znakiem zimnego ulewnego deszczu, a ten nieco ostudził zapał zwykłych obywateli, których w przedsięwzięciu tym bardziej interesują okolicznościowe koncerty niż polskie priorytety.

Dużo cieplejszy, letni deszczyk pochwał pod adresem Polski spadł ostatnio w światowej prasie. Warszawę powszechnie chwali się za ambitne cele i dobrą promocję kraju, w którą włączyli się najważniejsi politycy na czele z premierem Donaldem Tuskiem (udzielił kilku wywiadów zagranicznym mediom) i ministrem spraw zagranicznych Radosławem Sikorskim (zapowiedział na łamach kilku europejskich gazet, że „ożywimy Europę naszą wiarą, doświadczeniem solidarności i realizmem”).

Uznanie wzbudziły też same przygotowania do polskiej prezydencji. To szczególnie cenne, gdyż na Zachodzie utarł się niekorzystny obraz Polski jako ojczyzny wielkich improwizatorów i dużo gorszych organizatorów.

Tymczasem, jak pisze Edward Lucas, redaktor działu zagranicznego tygodnika The Economist na stronie Centre for European Policy Analysis (CEPA), po wejściu w życie traktatu lizbońskiego, unijna prezydencja testuje właściwie tylko „administracyjne umiejętności” sprawującego ją kraju.

Trzeba przecież zaplanować i zorganizować setki spotkań. Daje to jednak mocno ograniczone możliwości ustalania tematów i kolejności rozmów. „W obszarze polityki zagranicznej waga prezydencji zmalała”, odnotowuje Lucas, a przy stole obrad zrobiło się niezwykle tłoczno, gdy zgodnie z traktatem lizbońskim na scenie pojawili się przewodniczący Rady Europejskiej Herman van Rompuy oraz szefowa unijnej dyplomacji Catherine Ashton.

Mimo że jednym z trzech głównych priorytetów polskiej prezydencji jest „integracja europejska jako źródło wzrostu”, w najbardziej palącej sprawie dotyczącej unijnej gospodarki, czyli kryzysu w strefie euro, nie będziemy mieli zbyt wiele do powiedzenia z racji tego, że do eurolandu nie należymy.

„Polska nie ma też siły militarnej zdolnej wpływać na sytuację w Libii”, pisze Lucas. Wskazuje też na pewne obiektywne trudności wykorzystania do maksimum tej prezydencji. Otóż Polska ją przejmuje, a zraz potem Bruksela pustoszeje, gdyż unijni urzędnicy jadą na długie wakacje.

Na dobre wrócą do pracy dopiero w połowie września, by na początku grudnia ponownie udać się na ciężko zapracowany urlop. W efekcie sześciomiesięczne przewodniczenie skróci się o niemal połowę.

Mimo to Polska ma szansę przeforsować niektóre ze swoich priorytetów. Lucas pisze o dwóch sprawach: bezpieczeństwie energetycznym i Partnerstwie Wschodnim, którego szczyt odbędzie się w Warszawie pod koniec września.

Do realizacji pierwszego celu Polska może sprytnie wykorzystać rosnące zainteresowanie jej ogromnymi złożami gazu łupkowego, a także poparcie Berlina zjednanego konsekwentną polityką Warszawy „bycia miłym dla Niemiec”.

Z kolei, gdyby przyciśnięty przez kryzys gospodarczy Aleksander Łukaszenka zdecydował się uwolnić z więzienia przynajmniej część więźniów politycznych, obsypałby wrześniowy szczyt Partnerstwa „srebrzystym pyłem sukcesu”.

„Polska nie ma sobie równych, jeśli chodzi o wykorzystanie miękkiej siły UE w radzeniu sobie z problemami posttotalitaryzmu począwszy od rozmów okrągłego stołu, przez lustrację aż po kontrolę nad służbami specjalnymi”, podkreśla Lucas.

W podsumowaniu sugeruje zaś, że wcale niewykluczone, iż ta polska będzie ostatnią prezydencją, która może mieć istotny wpływ na politykę Unii. Po niej przyjdzie wprawdzie kolej na Danię, ale później będzie już tylko seria krajów „mniejszego kalibru” (Cypr, Irlandia, Litwa, Grecja, Włochy i Łotwa).  Miło byłoby zatem wykorzystać szansę i wskoczyć do pierwszego szeregu europejskich potęg.

Architekt i projektant László Rajk, dzisiaj profesor nadzwyczajny na Węgierskim Instytucie Teatru i Filmu w Budapeszcie, gdzie wykłada sztukę filmową, był jednym z głównych dysydentów w komunistycznych Węgrzech w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Rajk, którego ojciec, również László, został stracony po procesie pokazowym w 1949 r., w 1975 r. przyłączył się do demokratycznej opozycji, a w 1981 współzakładał podziemne wydawnictwo AB. Był też jednym z założycieli Związku Wolnych Demokratów w 1988 r. i po wolnych wyborach w 1990 r. przez sześć lat posłem. W latach 2004–2010 był członkiem zarządu Funduszu Publicznego Telewizji Węgierskiej. W wywiadzie dla Presseurop László Rajk wyjaśnia znaczenie kontrowersyjnej polityki prawicowego gabinetu premiera Viktora Orbána.

Jak opisałby pan polityczny projekt rządzącej partii, Fideszu?

Po pierwsze muszę stwierdzić, że ich sukces jest naprawdę zdumiewający. Zeszłoroczne wybory parlamentarne były całkowicie uczciwe, bez żadnych machlojek. Fidesz naprawdę zdobył 53 procent głosów, co przy węgierskim systemie wyborczym oznacza dwie trzecie miejsc w parlamencie. Nikt nie może temu zaprzeczyć. Chodzi im o utrzymanie się przy władzy. Celem kroków, które podejmują, w tym zmiany konstytucji czy prawa medialnego, jest usunięcie demokratycznych „przeciwwag” dla władzy wykonawczej. Chodzi o zawężenie kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, o prawo do nominowania prokuratora generalnego, który kontrolowałby pracę prokuratorów. I trzecia rzecz, która się jeszcze nie wydarzyła, ale z pewnością wydarzy się we wrześniu – skład Sądu Najwyższego. Wszystkie te trzy demokratyczne „ograniczniki” są dzisiaj zdominowane przez egzekutywę. To oznacza, że są w stanie uchwalić dowolne prawa mające na celu stabilizację ich władzy.

Weźmy na przykład budżet. Wykonali trzy kroki, które osobno mogłyby być…

Krok pierwszy: przegłosowali ustawę, na mocy której prezydent może rozwiązać parlament, jeżeli budżet nie został uchwalona do końca marca. To jeszcze nie jest podejrzane. Krok drugi: stworzyli komisję budżetową mającą prawo weta, nawet jeżeli parlament zaakceptował budżet. To wciąż zdaje się przeciwwagą dla władzy parlamentarnej większości. Wreszcie: zmienili skład owej komisji budżetowej. Co oznacza – to tylko hipoteza – jeżeli Fidesz przegra następne wybory, a nowa koalicja będzie próbowała uchwalić budżet, komisja będzie mogła stawiać nieustanne weto, a prezydent powie „Niestety, panowie, ale to oznacza przyspieszone wybory”. Oczywiście prezydenta wybrali oni. Jest więc jasne, że ta jedna rzecz wystarczy, by utrącić następny rząd, nawet jeżeli Fidesz przegra wybory. To właśnie mam na myśli, mówiąc o „stabilizacji”.

Mówimy o problemie skali krajowej czy europejskiej?

Jeżeli weźmiemy pod uwagę wszystkie aspekty różnych spraw, takich jak konstytucja czy prawo mediów, może to być groźne, bo dzieje się to wewnątrz Unii. W UE jest tylko jeden podobny przykład, to Włochy. Ale na Węgrzech jest to bardziej widoczne, ponieważ dzieje się o wiele szybciej. Na przykład Węgry nie mają ustawy o obrazie uczuć religijnych, więc teoretycznie spełniają wytyczne Komisji Europejskiej. Jednak media poddane są tak ścisłemu monitoringowi, że taka ustawa nie jest potrzebna. To samo dotyczy przepisów o mowie nienawiści, co również jest bardzo delikatna kwestią w Unii.

Sądzi pan, że Unia i kraje członkowskie były wystarczająco krytyczne i wywierały dostateczną presję na rząd Orbana?

Węgry to nie Włochy, krytykowane były bardzo mocno. Komisja Wenecka Rady Europy skrytykowała konstytucję. Międzynarodowy Instytut Prasowy i OECD skrytykowały ustawę medialną. Wysoki Komisarz ONZ ds. Uchodźców skrytykował politykę wobec Romów. Krytyka konstytucji zresztą trwa nadal. Nie sądzę, by ktokolwiek mógł powiedzieć, że potrzebujemy więcej krytyki. Proszę nie zapominać, że wydarzenia na Węgrzech nałożyły się na rewolucje arabskie i jest cudem, że opinia publiczna w ogóle zwraca uwagę na to, co się tutaj dzieje. Sądzę, że to dlatego, że Węgry są w Europie. Po Włoszech ludzie zaczynają się obawiać, że coś podobnego mogłoby się wydarzyć w kolejnym kraju. I myślę, że mają rację.