Het Franse dagblad Le Figaro benadrukt dat een krachtmeting tussen Angela Merkel en de nieuwe president van Frankrijk onvermijdelijk is: 

Berlijn geeft openlijk blijk van zijn irritatie over de herhaaldelijk geuite wens van het team rond Hollande om opnieuw te onderhandelen over het begrotingspact, om er een onderdeel over groei aan toe te voegen. In een poging de entourage van bondskanselier Merkel op dit punt gerust te stellen, lieten de adviseurs van de socialistische presidentskandidaat al eerder doorschemeren dat het hier ging om 'campagneleuzen'. 

Bondskanselier Merkel weet dat François Hollande in zijn huidige positie weinig onderhandelingsruimte heeft en dat hij "op zoek zal gaan om koste wat het kost leiderschap te tonen om punten te scoren", schrijft het conservatieve dagblad. Toch zou ze niet moeten zwichten voor de verplichting om het verdrag in de oorspronkelijke staat te tekenen, met het risico dat het in een later stadium weer op tafel komt.

De Franse president zou juist de eerste stap moeten zetten en het begrotingspact moeten tekenen zoals het er nu voorligt. Deze geste zou indruisen tegen de campagne die hij voerde tegen het bezuinigingsbeleid in Europa. 

Toch, schrijft Le Figaro, vertonen beide leiders ook overeenkomsten

Het zou een aangename verrassing kunnen zijn als bondskanselier Merkel de nieuwe president van Frankrijk in Berlijn ontvangt en merkt dat het gaat om een ontmoeting tussen twee leiders die hun degelijkheid en eenvoud koesteren. (…) Deze persoonlijke band is geenszins toevallig, maar vormt juist de basis van vertrouwen die beiden in staat stelt de verschillen tussen Parijs en Berlijn te overbruggen. En een consensus ten gevolge heeft waardoor het Frans-Duitse duo Europa achter zich mee kan trekken. Als Hollande en Merkel een goede start maken, is alles mogelijk.  

Het Duitse dagblad Tageszeitung betwijfelt zeer of François Hollande erg ver zal gaan in het aanprijzen van zijn groeiagenda. Uiteraard, zo schrijft het linkse dagblad, waren de kopstukken uit Brussel die azen op de functie van José Manuel Barroso, onder wie Martin Schulz, voorzitter van het Europees Parlement en Viviane Reding, vicevoorzitter van de Europese Commissie, er als de kippen bij om “de nieuwe sterke man in Parijs naar de mond te spreken” en te pleiten voor een groeipact, maar de krant stelt dat de vork anders in de steel zit:

In feite gaat het om een typisch Brussels compromis: men reikt de nieuwkomer binnen de kring van staatshoofden en regeringsleiders de hand om hem vervolgens direct naar zich toe te trekken. Voor Brussel heeft een vaag groeipact zo zijn charme, omdat daarmee het begrotingspact van Angela Merkel intact zou blijven. Waarschijnlijk zou zo’n groeipact de markten zelfs niet afschrikken. Zo zou iedereen zijn zin krijgen: Merkel en Hollande, burgers en markten. De Duitse Europarlementariër Elmar Brok (CDU) vat de mening van vele Europese politici als volgt samen: ‘Uiterlijk in juni zou president Hollande in de pas moeten lopen’.

Het Duitse EU-leiderschap is dus nog lang niet aan het verbleken en dankzij de steun van de marken voert de neoliberale discussie in Brussel en Berlijn nog altijd de boventoon, beweert TAZ. Als we daar de Griekse crisis aan toevoegen, dan “zou de EU-top in juni wel degelijk opnieuw een Griekse top kunnen worden en Merkel en Hollande nader tot elkaar kunnen brengen. Je zou je kunnen afvragen wat er dan nog overblijft van de socialistische agenda. Het antwoord daarop staat in de sterren."

Als dagblad dat dichtbij Merkel staat, beoordeelt Die Welt de uitslag in het perspectief van de regerende coalitie in Berlijn. De krant stelt vast dat de hypothese van een bondgenootschap tussen de SPD en de Groenen, zoals in de tijd van de sociaal-democratische bondskanselier Gerhard Schröder, steeds onwaarschijnlijker wordt, omdat “veel burgers een grote coalitie tussen SPD en CDU willen”.

het Italië van Mario Monti bij Duitsland in de smaak valt. Het ontwerp voor het Europees verdrag waarover werd gesproken lijkt niet langer een bedreiging. […] Monti was duidelijk gekomen om Angela Merkel te vertellen dat hij best begrip had voor de volharding waarmee Duitsland bezuinigingen en hervormingen blijft eisen van de andere eurolanden, ook al zou dat betekenen dat ze lang op de rand van de afgrond zouden blijven staan. Toch waarschuwde hij Merkel ook om dit spel niet te ver door te drijven en hij gaf aan waar voor Italië de grens ligt.

Dagblad La Repubblica spreekt op zijn beurt van een “kleine opening aan Duitse zijde” en is van mening dat het Monti inderdaad is gelukt om versoepeling te krijgen voor de begrotingscontrole zoals die zal worden vastgelegd in het verdrag over de versterkte economische unie en die eind januari wordt besproken.“Maar daar staat tegenover dat er bijzonder weinig vooruitgang wordt geboekt op het terrein van Europese maatregelen om de markten gerust te stellen”.

De loftuitingen van bondskanselier Merkel voor de aanpak van de regering Monti […] laten zien hoe zeer de angst voor een financiële ondergang van Italië in Europa leefde en hoe opgelucht men is nu duidelijk wordt dat het land op verantwoorde wijze wordt geregeerd. Dat is echter niet voldoende om het land te redden. En waarschijnlijk ook niet om de euro te redden.

Voor de Italiaanse krant Il Sore 24 Ore “is niet Italië het probleem in Europa” maar juist Duitsland. Terwijl er in Europa en in Duitsland een recessie dreigt en alleen een Europese impuls de economie weer op gang kan brengen,

had bondskanselier Merkel het Italië van premier Monti niet meer te bieden dan woorden. Nieuwe woorden, dat zeker, maar toch weer alleen woorden. […] Als een bondskanselier zoveel over Europa praat zonder iets wezenlijks te zeggen en nog minder doet, ondanks het feit dat de toekomst van de euro nog altijd onzeker is, als ze de indruk wekt dat ze directe controle uitoefent op het begrotingsbeleid van andere lidstaten zonder daarvoor iets terug te geven, dan is er werkelijk reden tot ongerustheid. Vooral omdat dit spel nu al veel te lang duurt en niet het gewenste effect heeft, zoals de markten laten zien. We zijn op een punt gekomen dat we eigenlijk een discussie zouden moeten starten over het onverantwoordelijke gedrag van Duitsland (tenzij het de euro niet wil redden, maar wil laten vallen), in plaats van de Zuid-Europese landen te blijven beschuldigen van onverantwoord gedrag, terwijl die hard hun best doen om orde op zaken te stellen en daar een zeer hoge maatschappelijke prijs voor betalen.

Aan Duitse zijde waardeert de Frankfurter Allgemeine Zeitung de complimenten van de bondskanselier voor de hervormingen van de regering Monti, maar de krant raadt de Italiaanse premier tegelijkertijd aan de moed op te brengen om de mensen met enorme privé-vermogens in zijn land meer belasting te laten betalen. Het conservatieve dagblad houdt bovendien een wat nare nasmaak over aan de wens van Monti om Italië te laten lenen tegen een lagere rente dan de marktrente:

de overige EU-lidstaten zijn al heel lang bijzonder geduldig ten aanzien van het feit dat Italië nog ver verwijderd is van een acceptabel niveau van overheidsschuld. Italianen hebben niet weten te profiteren van het grootste cadeau dat de euro meebracht: ongebruikelijk lage rentetarieven om hun overheidsfinanciën weer op orde te brengen. […] Niet de EU is lagere rentetarieven verschuldigd aan Italië, maar Italië is het aan andere lidstaten verplicht om zijn veel te grote schuldenlast te verlagen…

De vasthoudendheid waarmee Duitsland nog meer bezuinigingen eist, valt hoe langer hoe slechter in Europa, constateert weekblad Der Spiegel in zijn online versie. Een van de consequenties is de verandering die zich aftekent in de machtsverhoudingen binnen de EU: "Met zijn tweeën tegen “Merkel”, kopt Der Spiegel en typeert de Franse president Sarkozy en de Italiaanse premier Monti als “duo”, dat als doel heeft om samen in het geweer te komen tegen Angela Merkel:

Soms kan een land in een ongemakkelijke positie belanden als het alle hoop op zich gevestigd ziet. […] Monti wil niet verder bezuinigen. Hij wil een ander beleid, dat wezenlijk afwijkt van het beleid dat Angela Merkel voorstaat. […] Frankrijk vraagt al veel langer om wat Italië nu eist. […] Tot nog toe heeft Merkel de Franse wensen met succes kunnen afwijzen. Maar nu krijgt Frankrijk steun van Italië en dat is wel de derde economie van de eurozone. Eind vorige week bezocht Monti de Franse president om met hem af te stemmen hoe ze deze kwestie het beste konden aanpakken. Naar verluidt verliepen de gesprekken in een zeer harmonieuze sfeer.

"Merkozy", het koppel dat zo en soms tegen wil en dank aan het roer kwam te staan, is erin geslaagd zo goed en zo kwaad als het gaat te voorkomen dat het euroschip op de klippen van de crisis liep, voorlopig althans. Hun aanpak van de huidige crisis en toekomstige ontwikkelingen betekenen een overwinning voor de intergouvernementele koers. Behalve Angela Merkel en  Nicolas Sarkozy geeft ook Herman Van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad en de grote man achter de compromissen tussen lidstaten onderling, de voorkeur aan deze variant. Deze route heeft zo zijn voordelen – er kan sneller, efficiënter en wettig worden gehandeld bij de besluitvorming door staatshoofden en regeringsleiders – maar ook zijn nadelen – het ontbreekt aan transparantie en "kleine" landen worden feitelijk buiten spel gezet.

Bovendien worden gemeenschappelijke instellingen, zoals de Europese Commissie en het Europees Parlement, door deze route ook aan de kant geschoven, waardoor uiteindelijk de hele unie wordt verzwakt. In feite lijkt de EU in de ogen van de publieke opinie uiteindelijk een deel van het probleem te worden in plaats van de oplossing.

Voorzitter José Manuel Barroso mag dan wel een zwaardere rol eisen voor zijn Europese Commissie, te beginnen bij de toezichthoudende functie op het naleven van het nieuwe pact voor de euro, in de ogen van commentatoren en een groot deel van de publieke opinie blijft deze instelling toch lijken op een club niet gekozen bureaucraten die claimen dat ze soevereine lidstaten kunnen dicteren hoe die hun begrotingsbeleid dienen te voeren of zelfs hoe de onvermijdelijk geachte bezuinigingen moeten worden doorgevoerd.

Dat is eigenlijk de voornaamste grens van wat een Europees bestuur geacht wordt te belichamen: ook al genieten eurocommissarissen het vertrouwen van het Europees Parlement, ze worden niet gekozen door burgers maar benoemd door lidstaten. Het feit dat deze directe link ontbreekt, is voor veel Europeanen aanleiding om het democratische mandaat van hun actie opnieuw ter discussie te stellen. Daarom zou het wenselijk zijn om eurocommissarissen te laten kiezen, hetzij direct door burgers of, wat op de korte termijn een realistischere oplossing zou zijn, door en onder de leden van het Europees Parlement. 

… een van de laatste hoeders van de aflopende Europese Gemeenschapsunie. De crisis heeft in Europa een kloof blootgelegd en de verschuiving naar wat officieel "intergouvernementele unie" wordt genoemd, maar waarmee feitelijk wordt teruggekeerd naar de situatie dat nationale belangen zwaarder wegen dan het gemeenschappelijk Europees belang. […] De zes maanden van het Poolse voorzitterschap van de Europese Raad zouden, als gevolg van de crisis in de eurozone, wel eens de zwaarste periode in de geschiedenis van de unie kunnen zijn geweest. Er was weliswaar geen vuurwerk, maar er was ook geen sprake van vergissingen.

Volgens Igor Janke, de conservatieve commentator van Rzeczpospolita, was het Poolse voorzitterschap een “schijnvertoning”, waarbij centrale besluiten niet werden genomen in het land dat tijdelijk voorzitter was. En evenmin in de Europese Raad, de Europese Commissie of het Europees Parlement, maar in twee hoofdsteden, namelijk Berlijn en Parijs:

 

Nu weten we al dat Polen een half jaar lang conferentiecentrum is geweest voor een groot aantal bijeenkomsten, onderhandelingen en vergaderingen. We hebben weliswaar flink wat kantoorwerk verzet en een groot deel daarvan was ook inhoudelijk werk, maar dat had weinig te maken met feitelijk besturen.

In het commentaar in dagblad Dziennik Gazeta Prawna wordt geschreven dat de Poolse regering -
 

… te hoge verwachting het voorzitterschap heeft gewekt. Het slaat namelijk nergens op om dat te doen over een functie die per definitie gespeend is van enige bekoring. […] Voor naïevelingen die denken dat Polen de afgelopen zes maanden het middelpunt van de EU is geweest, geef ik een voorbeeld. Afgelopen vrijdag zonden de voornaamste internationale televisiezenders de gezamenlijke persconferentie van premier Tusk en de voorzitters Barroso en Van Rompuy uit […] tot het moment waarop Angela Merkel aan haar eigen persconferentie begon. […] Toen schakelde zelfs de bijzonder irritante en overdreven eurofiele zender Euronews van Tusk-Barroso-Rompuy over naar Merkel.

Angela Merkel en Nicolas Sarkozy slaagden erin de goedkeuring van hun partners te krijgen om begrotingsdiscipline in het Europese marmer te mogen beitelen. Maar de gematigde reactie van de financiële markten de dag na de top is wellicht een aanwijzing dat het allemaal nog niet voorbij is.

Want afgezien van de euro-obligaties waar veel financiële experts om vroegen, wordt er in het principe-akkoord ook niet gerept over een bankvergunning betreffende het Europese stabiliteitsmechanisme (ESM) dat in juni 2012 zal worden ingevoerd. 

Daarmee zou het ESM geld kunnen lenen bij de Centrale Europese Bank, waarmee de eurozone over onbeperkte middelen zou beschikken om landen in moeilijkheden tegemoet te komen. Deze mogelijkheid wordt echter nog steeds afgewezen door Duitsland, dat bang is voor inflatie en politieke invloed op de centrale bank.

De weigering zorgt ervoor dat het de eurozone aan slagkracht blijft ontberen waarmee de markten aan het verstand zou kunnen worden gebracht dat ze bestand is tegen iedere storm.

Met aanpassing van het Europese Verdrag in het vooruitzicht, wint de Unie een beetje tijd en zouden we onze euro's begin 2012 nog kunnen gebruiken, in tegenstelling tot wat sommige zwartkijkers in de afgelopen weken beweerden. Dat is geen slecht resultaat.

Maar wat je ook mag vinden over de markten, kredietbeoordelaars en speculanten die de Europese economieën aanvallen, we mogen hopen dat ze zich tevreden zullen stellen met het besluit van de lidstaten. Want de prijs die er betaald moet worden is al erg hoog: de institutionalisering van een Europa 'met meerdere snelheden', en de vraag die zich nu al opdringt over de toekomst van Groot-Brittanië binnen de EU. 

Hoewel we er niet onderuit kunnen om deze beslissende politieke problemen op te lossen, zouden twee gebaren deze prijs acceptabeler maken. Ten eerste zou Duitsland, nu het land de discipline heeft gekregen die ze van de rest eiste, zich moeten openstellen voor het idee dat monetaire stabiliteit misschien verenigbaar is met een vorm van solidariteit zoals euro-obligaties of een meer heldere steun van de ECB aan de verzwakte landen. 

Daarnaast zouden de Europese regeringen zich ervan bewust moeten worden dat zij de bezuinigingslogica los moeten laten en de basis moeten leggen voor een werkelijk groeibeleid op EU-niveau. Ze hebben daarvoor al een hulpmiddel: de Europa 2020-strategie, die er alleen nog maar om vraagt eindelijk serieus te worden genomen.

"Na Griekenland, Ierland en Portugal heeft het dodelijke virus nu ook Italië bereikt. Dit land, dat tot over zijn oren in de schulden zit, zag zich deze week gedwongen leningen af te sluiten tegen exorbitante rentepercentages. Afgelopen vrijdag eisten geldschieters 7,8% rente van Italië voor een tweejarige lening. Dat is 3,2 procentpunt hoger dan twee maanden geleden. […] Als de derde economie van de eurozone niet langer aan zijn betalingsverplichtingen kan voldoen, dan kan de monetaire unie als mislukt worden beschouwd. […] De spanning is tot het kookpunt gestegen. Vlak voor het weekend verlaagde kredietbeoordelaar Standard & Poor’s de kredietwaardigheid van België. Aanstaande donderdag moet Parijs 3 à 4,5 miljard euro lenen. Dat wordt echt een test, gezien het feit dat crediteuren zich momenteel afkeren van Duitsland, dat niettemin beter aangeschreven staat. Berlijn wilde deze week 6 miljard euro ophalen op de markten, maar slaagde er slechts in om 3,6 miljard euro bijeen te brengen. Verrassend."

"De euro- en schuldencrisis is op een keerpunt aanbeland, dat zijn stempel zal drukken op de Europese economie en zelfs op de constitutionele structuren van het continent", stelt Corriere della Sera:

"Over een paar weken zal niets meer zijn zoals voorheen, maar niemand is er zeker van dat alles zal verlopen zoals in het tijdschema is gepland […]. Vanaf morgen staat Italië voor de uiterst lastige taak de uitgifte van staatsobligaties succesvol te laten verlopen. Op diezelfde dinsdag zal de Eurogroep zich buigen over de Franse en (vooral) Duitse voorstellen over wat bondskanselier Angela Merkel de ´fiscale unie´ noemt. […] Als zich geen verrassingen voordoen, dan zullen deze wijzigingen op de Europese Raad van 9 december worden aangenomen. Vlak voor deze top zal de ECB een besluit hebben genomen over het bieden van onbeperkte liquiditeit gedurende een periode van twee of (waarschijnlijker) drie jaar, om de banken meer lucht te geven. En op dat moment zal ook de nieuwe Italiaanse premier Mario Monti maatregelen door zijn ministerraad hebben geloodst om de situatie van Italië te stabiliseren. Dan is alles klaar voor de ECB om te kunnen optreden. De Europese Centrale Bank zou grenswaarden kunnen afkondigen voor het verschil tussen de laagste en de hoogste rentepercentages op staatsobligaties. Boven deze waarden zou zij dan zonder beperkingen kunnen ingrijpen op de markten. Maar deze grens zal hoe dan ook vrij hoog liggen, om de lidstaten te dwingen zelf hun best te doen om de rente omlaag te krijgen. Dat is de weg die wij moeten gaan om de crisis achter ons te kunnen laten. Europa bereidt zich erop voor deze weg te volgen, wetende dat het in het verleden maar al te vaak onderweg verdwaald is."

La Stampa schrijft dat Angela Merkel en Nicolas Sarkozy "hun verbond om de Europese Verdragen te wijzigen hebben uitgebreid tot Mario Monti" en spreekt in de kop boven het bewuste artikel van een "driekoppig pact voor Europa". Econoom Franco Bruni constateert in de krant uit Turijn:

"dat het lijkt alsof de problemen rond de Italiaanse staatsschuld zijn uitgegroeid tot het belangrijkste probleem van de wereldeconomie. Dit wordt mogelijk overdreven. Overmatig dramatiseren is een typisch verschijnsel dat in bepaalde fasen van financiële crises optreedt, vooral als de voorgenomen herstelmaatregelen en hervormingen op politieke en sociale obstakels stuiten. Ook in de aanhoudende discussies over het einde van de euro wordt een overdreven voorstelling van zaken gegeven, waarbij de mensen niet weten waar ze het over hebben en niet begrijpen dat dit niets zou oplossen en dat iedereen daar schade van zou ondervinden."

Aftellen, dat is ook het beeld dat het financieel-economische dagblad La Tribune schetst:

“Tik tak, tik tak... De klok die de overlevingskansen van de euro aangeeft, tikt onverbiddelijk. […] Officieel blijft Duitsland zich verzetten tegen ruimere interventiebevoegdheden van de ECB. Gezien het tempo waarin de crisis voortschrijdt, lijkt deze halsstarrige weigering steeds meer op de opstelling van een brandweerman die een huis laat afbranden om kinderen te leren dat het gevaarlijk is om met lucifers te spelen.”

In Madrid speculeert El Economista feitelijk op het uiteenvallen van de eurozone in twee aparte zones, een voor de best presterende landen en een voor de meest kwetsbare. Overigens zal het Angela "Merkel zijn die de negen landen zal selecteren om samen de ‘super-euro’ te vormen", meent het economische dagblad, want de bondskanselier...

"...wil dat er door de landen afzonderlijk een akkoord over een nieuw stabiliteitspact wordt ondertekend, volgens hetzelfde mechanisme als dat van de Schengenakkoorden. Volgens de regels van de EU is negen namelijk het minimumaantal landen dat is vereist om overeenkomsten inzake nauwere samenwerking te kunnen aannemen. Deze formule spreekt Merkel aan om twee voor de hand liggende redenen: de tijd en de eenvoud om een en ander te kunnen uitvoeren (…). De overeenkomst zou in januari of februari 2012 kunnen ingaan; op zeer korte termijn dus, als je het vergelijkt met de termijn die nodig is om een verdrag te wijzigen en die nooit korter is dan een jaar [...]. Italië en Spanje zouden dan lid worden van de club. Voor deze twee landen is het van essentieel belang om er deel van uit te maken, omdat de ondertekenaars van het akkoord permanente steun van de ECB zouden krijgen. En niet te vergeten zou een scheiding tussen het noorden en het zuiden op die manier voorkomen kunnen worden.

In Berlijn kondigt Die Welt de invoering van ´elite-bonds´ aan, waar Duitsland voor pleit: "De zes landen in de eurozone met de hoogste kredietwaardigheid (Triple A) gaan gemeenschappelijke staatsobligaties invoeren met een rente die in het gunstigste geval tussen 2,0% en 2,5% zal liggen." In zijn hoofdartikel stelt het Duitse dagblad:

"De markten vragen om een geloofwaardig signaal. […] Met deze nieuwe akkoorden zal, hoe het ook zij, deze boodschap worden overgebracht: op dit moment is het de harde hand van Merkel die Europa regeert."

Een duo dat een verstandshuwelijk is aangegaan dat er (financieel gezien) steeds slechter voorstaat – Frankrijk is volgens diverse waarnemers zijn kostbare triple A-status al zo goed als kwijt en de Duitse schuld is ook niet meer zo aantrekkelijk als hij was, zoals op 23 november wel is gebleken bij de min of meer mislukte uitgifte van Duitse staatsobligaties.

Een duo dat met zijn onenigheid over de manier waarop speculaties op soevereine staatsschulden moeten worden tegengegaan – de uitgifte van eurobonds en het verstrekken van leningen aan staten die in ruil daarvoor zich moeten inzetten voor meer begrotingsdiscipline en belastingharmonisatie – de eurozone in spanning houdt, hoewel het uiteenvallen daarvan met elke extra dag waarin we in nevelen gehuld blijven een stap dichter bij komt.

Terwijl na jaren van desinteresse en Berlusconiaanse blunders de Italiaanse pers verheugd schrijft over "de terugkeer van Italië in Europa", herleeft door het ten tonele verschijnen van de zeer gerespecteerde voormalig Eurocommissaris Monti als vertegenwoordiger van de derde economie van de eurozone, de hoop dat er een einde komt aan de impasse waarin de eurolanden verkeren.

Hoewel het onwaarschijnlijk lijkt dat de Italiaanse premier de rol van scheidsrechter tussen Parijs en Berlijn op zich kan of wil nemen, is hij wel de aangewezen persoon om als bemiddelaar op te treden. Een bemiddelaar die – en daar herinnert hij zijn twee collega’s, beiden voorstander van een intergouvernementele aanpak, voortdurend aan – duidelijk heeft gemaakt dat de oplossing van de politieke en economische crisis in Europa naar zijn mening moet worden gezocht in naleving van de maatregelen en versterking van de Europese instellingen. Hij weet zich daarbij verzekerd van de steun van de voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, die kort geleden een pleidooi hierover heeft gehouden.

Dat moet een hele geruststelling zijn voor degenen die bang waren dat ‘Merkozy’ vervangen zou worden door een nieuwe directie, een driemanschap waarvoor journalisten al met veel plezier nieuwe namen hebben proberen te bedenken, waarvan ‘Sarmonkel’, ‘Merkozonti’, ‘Merkonti’, ‘AnNiMa’ en ‘MMS’ het meest worden genoemd. Intussen dringt de tijd en groeien de verwachtingen.

Democratie, technocratie, het volk, de financiële markten… Allemaal termen die de laatste tijd uit de toetsenborden van commentatoren bleven rollen. De manier waarop George Papandreou en Silvio Berlusconi gedwongen werden te vertrekken en werden vervangen door deskundigen die aan hetzelfde profiel beantwoorden – Lucas Papademos en Mario Monti zijn economen, hebben hoge functies bekleed binnen de EU en hebben voor de zakenbank Goldman Sachs gewerkt – leidt tot legitieme vragen over het bestuur van Europa en de democratische verantwoordelijkheid.

Naast de almachtige markten worden de Franse president Sarkozy en de Duitse bondskanselier Merkel als voornaamste schuldigen aangewezen. Deze inmiddels beruchte "Frankfurt Groep" waarin naast deze twee leiders de voorzitters van diverse Europese instellingen en de directeur van het IMF zitting hebben, voedt de waanideeën over een complot om Europese landen onder een directie te stellen die op strenge Germaanse leest is geschoeid.

Maar laten we even advocaat van de duivel spelen. Na het akkoord van 26 oktober over de Griekse schuld deed de aankondiging van een referendum in Griekenland de bescheiden vooruitgang die was geboekt over het oplossen van de crisis direct al teniet. George Papandreou had zichzelf, ondanks zijn kwaliteiten, zelfs in de ogen van zijn politieke vrienden in diskrediet gebracht. Silvio Berlusconi had op zijn beurt al lang bewezen dat hij ongeschikt is om een land te besturen, zowel in persoonlijk als in politiek opzicht, dus niemand hoeft te klagen dat hij zijn plaats heeft afgestaan aan een man die vertrouwen inboezemt bij zijn partners. Er wordt al veel te lang geklaagd over een gebrek aan leiderschap in Europa om te protesteren tegen het feit dat Merkel en Sarkozy hun verantwoordelijkheid hebben genomen om te voorkomen dat een crisis nog sneller om zich heen zou gaan grijpen, terwijl iedereen beseft dat die situatie het hele voortbouwen aan Europa in gevaar brengt.

Al met al zijn deze noodmaatregelen slechts een noodsprong. Enerzijds zien we dat de crisis zich nog steeds uitbreidt en vanaf nu niet alleen Spanje en België bedreigt, maar ook Frankrijk en Oostenrijk. Anderzijds doet de kloof die ontstaat tussen de zeventien eurolanden en de tien andere EU-lidstaten vrezen dat de EU binnenkort in politiek opzicht tot stilstand komt. De EU zou in dat geval niet bij machte zijn om een uitweg uit de crisis aan te geven en evenmin een politiek project waarmee het gebrek aan democratie zou kunnen worden hersteld.

Vanuit dit oogpunt bezien is het raadzaam te letten op de oplopende confrontatie tussen Duitsland en Groot-Brittannië, waarvan we de eerste aanzet deze week al hebben kunnen ontwaren. Angela Merkel en David Cameron gaven op dezelfde dag en in twee verschillende redevoeringen twee compleet tegenovergestelde visies op Europa. De Duitse bondskanselier vraagt om meer discipline, coördinatie en controle en verklaart zich bereid om delen van de nationale soevereiniteit over te dragen. De Britse premier geeft de voorkeur aan “de flexibiliteit van een netwerk in plaats van de starheid van een blok" en wil Brussel juist bevoegdheden ontnemen.

In een Europese Unie waarin regeringen niet weten hoe lang ze aan de macht blijven en waarin het wantrouwen ten aanzien van Duitsland groeit, ziet het ernaar uit dat de discussie over het Europese politieke model fel van aard zal zijn.

Zoals altijd wordt gesproken in termen van nederlaag en overwinning, en van onbetaalde rekeningen uit het verleden. Kennelijk genieten ze ervan om de oorlog erbij te halen. Ik zie ze al grinniken. Dat doe ik zelf ook. Ze berekenen een Duitse bijdrage aan Europa die bijna even hoog is als de schadevergoeding waartoe Duitsland werd veroordeeld met het Verdrag van Versailles. Alsof dat er iets toe doet! Alsof dat zin heeft! (...) Aan die beheerders van de erfenis van het Imperium vragen hoe ze over de Duitse malaise denken is zoiets als aan de slager vragen of hij je zieke lievelingsschaap wil onderzoeken. Als je ze hoort filosoferen over de historische schulden van Duitsland, Europa en de rest van de wereld, kun je nauwelijks geloven dat er op de Britse eilanden een financiële crash heeft plaatsgevonden.

In Parijs merkt Le Monde een "kloof" op tussen het Duitse en het Britse standpunt over de toekomst van Europa. Aan de ene kant bondskanselier Merkel, die oproept tot meer Europese integratie, aan de andere kant premier Cameron, die vindt dat de crisis reden moet zijn de EU "om te vormen" op de door hem voorgestelde manier. "Dat wil zeggen door ‘bevoegdheden terug te geven’ aan Londen in plaats van ze ‘te laten afdrijven’ naar Brussel".  

Echter, hoewel het Frans-Duitse duo onvolmaakt en ongelijk is, blijft het onmisbaar bij het zoeken naar een oplossing voor de crisis, aldus de krant.

De Duitsers, die de kar vooral niet in hun eentje willen trekken, zijn de eersten om het daarmee eens te zijn. Want als Duitsland het van zijn Engelse neefjes moet hebben, kan het net zo goed meteen de handdoek in de ring gooien. Londen wilde geen deel uitmaken van de eurozone, maar eist wel het recht op om mee te beslissen.

"In het huidige klimaat, wordt Europa met de dag meer ondermijnd door die eeuwige Britse ambivalentie", aldus Le Monde, dat zijn mening samenvat onder de titel: "Als het om Europa gaat, moet Londen kiezen... of zijn mond houden". 

El Mundo is van mening dat deze informele groep een teken aan de wand is van “het botsen van de democratische legitimiteit met de noodzaak om een oplossing te vinden op de eurocrisis. [...] Bepaalde analisten bevestigen dat dit nieuwe schaduwkabinet ook de beste manier is om tegenwicht te bieden aan de macht van ‘Merkozy’. Want door de aanwezigheid van Europese instellingen in de GdF krijgen minder machtige staten een stem. (...) De grootste critici van de GdF nomen het een ‘politburo’ wegend het gebrek aan democratische legitimeit. Zij verwijten de GdF de val van George Papandreou en de dolksteek aan Silvio Berlusconi. Maar voorstanders zien in de GdF het antigif dat nodig is om de eurocrisis op te lossen”.

Maar eigenlijk is dat er wel degelijk. Daarvoor hebben we immers de Europese Commissie, die toeziet op de naleving van de verdragen. Zij vormt de ‘economische regering’ van de EU, zoals voorzitter José Manuel Barroso kortgeleden weer eens benadrukte. Echter, als het om de eurozone gaat, dan is het de Eurogroep, dat wil zeggen de ministers van Financiën en dus de regeringen, die het voor het zeggen hebben. Parijs en Berlijn dus. Met de recente benoeming van de voorzitter van de Europese Raad, Herman van Rompuy, tot ‘Mister Euro’, waaraan Angela Merkel en Nicolas Sarkozy hun zegen hebben gegeven, is de rol van de lidstaten, Duitsland en Frankrijk voorop, bij het economisch bestuur van ‘Euroland’ versterkt. 

De moeilijkheid zit hem in het feit dat deze configuratie niet stoelt op een verdrag en dat de besluiten van ‘Merkozy’ hoe langer hoe minder onderwerp van discussie lijken te zijn, zelfs niet binnen de eurozone. Geen enkel ander land is namelijk in staat om invloed op de besprekingen uit te oefenen of tegenwicht te bieden tegen een stoomwals die zich steeds minder bekommert om beleefdheid tegenover gelijken, zoals wel is gebleken uit de toon waarop een mogelijk referendum in Griekenland door ‘Merkozy’ is neergesabeld.

Van de andere ‘grote landen’ zit Italië, de derde economie van de eurozone, vanwege zijn instabiele regering en kwetsbare overheidsfinanciën in het beklaagdenbankje. Spanje, dat aan de vooravond staat van verkiezingen, is ook nog niet uit de problemen. Zij hebben zwaar te lijden onder de schuldencrisis en zijn, net als Portugal en Ierland, nog ver af van de tripe A-rating van de kredietbeoordelaars, die landen die deze status nog wel genieten bovennatuurlijke krachten lijkt toe te kennen. Dat verklaart overigens waarom de Franse president zijn land met alle geweld binnen deze meest gewilde kring van dit moment wil handhaven. De overige landen van de eurozone – Oostenrijk, Finland, Luxemburg en Nederland – leggen geen gewicht in de schaal of scharen zich achter het Frans-Duitse koppel. 

Hoewel het wellicht lukt de gevaarlijkste klippen te omzeilen, lijkt er echter geen helder beeld te zijn van de koers die men het euroschip wil laten varen – en daarvoor heeft het duo ook helemaal geen mandaat. Dit ontbreken van duidelijkheid en legitimiteit drukt zwaar op het verloop van de crisis en wekt de indruk dat zonder kompas wordt gevaren. Nu men in zwaar weer verzeild is geraakt, wil men het roer alleen overgeven aan iemand die het schip en de bemanning naar een veilige haven weet te loodsen. 

Maar de ervaring met eerdere overeenkomsten die met hangen en wurgen na moeilijke onderhandelingen werden gesloten, noopt tot voorzichtigheid. De wegen van de markten zijn soms ondoorgrondelijk en het risico blijft bestaan dat ook deze top voor niets is geweest. Wij wagen ons dan ook niet aan een voorspelling over hoe het verder zal gaan.

De Europese leiders hadden al gewaarschuwd dat de toekomst van de EU op het spel stond en als we een blik werpen op het Europese landschap na deze dubbele top kunnen we zien dat de politieke crisis die schuilgaat achter de financiële crisis, wellicht nog moet beginnen. Veel waarnemers hebben opgemerkt dat de eurozone afstevent op verdergaande integratie en dat zal veel onzekerheden met zich meebrengen.

Over de discussies tussen Angela Merkel en Nicolas Sarkozy wordt nogal dramatisch gedaan, waaruit blijkt dat de as Parijs-Berlijn opnieuw de enige motor van Europa is. Maar Europa bestaat niet langer uit zes of twaalf landen en het is niet meer zo gemakkelijk alle landen mee te krijgen als vóór de achtereenvolgende uitbreidingen en de oprichting van organen met ruime bevoegdheden zoals de Europese Centrale Bank.

De woordenwisseling tussen Nicolas Sarkozy en David Cameron en het debat in het Britse Lagerhuis over een referendum over het EU-lidmaatschap van het Verenigd Koninkrijk laten zien dat Londen zijn plek zoekt in deze nieuwe structuur in wording en dat 'Merkozy' geen cadeautjes uitdeelt aan de Britten, die lange tijd de liberale koers van de Europese Commissie hebben beïnvloed, zonder alle politieke verantwoordelijkheden op zich te nemen.

Maar het Verenigd Koninkrijk is niet de enige die zijn plek zoekt. De negen andere niet-eurolanden, zoals Polen of Zweden, beginnen reeds de legitimiteit van dit Europa van twee snelheden te betwisten. Het is waar dat voor de Schengenzone en de Europese defensie al een variabele geometrie geldt. Maar de bevoegdheden van Europees bestuur zijn daarbij minder uitgebreid dan bij de invoering van het toezicht op nationale begrotingen of het creëren van de post van Europese minister van Financiën.

En daar ligt nu precies de kern van de toekomstige instabiliteit. Want de economische regering waar Berlijn en Parijs, gesteund door Nederland en Finland, op aansturen, raakt de soevereiniteit van de lidstaten en werpt de vraag op hoe het zit met de democratische controle. Dat stelt de socioloog Jürgen Habermas in een nog niet verschenen essay waaruit Presseurop gisteren fragmenten heeft gepubliceerd.

Vanuit dit gezichtspunt bevindt de EU zich in een gevaarlijke middenpositie. De Europese leiders moeten namelijk politieke efficiëntie en praktische democratie hand in hand laten gaan. Het onvolmaakte proces van ratificering van het akkoord van 21 juli heeft duidelijk gemaakt dat het tempo van de nationale parlementen te ver achterblijft bij het tempo van de markten.

Bovendien stellen de nationale democratieën tegengestelde eisen, die leiden tot een impasse binnen de EU. Dat is ook de visie die Timothy Garton Ash deze week heeft verwoord, nadat hij de debatten in het Britse en Duitse parlement had gevolgd.

Niemand is echter nog klaar voor een Europese democratie met een Parlement dat op basis van transnationale lijsten wordt gekozen en transnationale debatten voert. Daarom zullen de besluiten als voorheen door de leiders achter gesloten deuren worden genomen en worden goedgekeurd door parlementen die vooral tot taak hebben zich met binnenlandse kwesties bezig te houden. De euro is dan misschien gered, maar de EU is nog niet uit de problemen.

(...) de eurolanden - dixit voorzitter Herman Van Rompuy - een bazooka zullen bovenhalen om de financiële markten opnieuw in de pas te krijgen. (…)Voorlopig ziet het er naar uit dat alleen nog meer van de al geprobeerde recepten zullen gehanteerd worden: nog een beetje meer verlichting van de Griekse schuld, nog wat meer kapitaalverhoging bij de banken, nog wat meer miljarden voor het noodfonds. Dat hebben we al eens gezien, en tot hier toe heeft het op de markten niet de minste indruk gemaakt. (…) De bazooka lijkt daarom meer op een waterpistooltje.

Volgens La Vanguardia "hangt de toekomst van de euro af van een onzekere top" met ingewikkelde discussies:

De overeenkomst over de euro is net een baboesjka, waarin zich meerdere andere poppetjes bevinden. Als zij niet precies in elkaar passen, kan het volgende poppetje zijn voorgangers niet volledig omvatten. Overeenstemming over een verhoging van het bedrag in het noodfonds hangt nauw samen met de afschrijving van vijftig procent van de Griekse schuld, de herkapitalisatie van de banken en de toezeggingen van alle lidstaten om de economie nieuw leven in te blazen. Want zonder groei kan de crisis niet worden bezworen, alle bezuinigingen en reddingsoperaties ten spijt.

Volgens de commentator van het Catalaanse dagblad, moeten de zeventien eurolanden echter kiezen "tussen wat onrechtvaardig en wat ongeschikt is":

Als we, om de Duitsers te kalmeren, ervoor kiezen financiële instrumenten in te zetten zoals verzekerings- en schuldmechanismen, dan wordt er geschermd met middelen die nooit op tafel worden gelegd. Op deze manier kan de schuld van landen in moeilijkheden niet worden verdedigd en zal de omvang van de onbetaalbare schuld alleen maar toenemen. (...) Daarom maken de landen in de eurozone zich zorgen over de Duitse obsessie, te weten de angst voor inflatie, die verhindert dat de ECB bij de oplossing van de crisis wordt betrokken. Keynes zei ooit dat 'inflatie onrechtvaardig en deflatie ongeschikt is', maar dat 'het erop lijkt dat deflatie van beide de slechtste optie is, want in een verarmde wereld is groei van de werkloosheid erger dan renteniers teleurstellen'.

Het Griekse dagblad To Ethnos stelt dat "de eurozone in verwarring is vanwege het veto van Merkel". Dat de top juist nu plaatsvindt zorgt voor extra spanning:

De situatie in Brussel is explosief. Alles hangt af van de houding van Duitsland, nu Angela Merkel een muur heeft opgetrokken tussen haar en de andere Europeanen. Er zou moeten worden besloten de Griekse schuld met vijftig procent te verlagen. Het IMF pleit zelfs voor een afschrijving van zestig procent. Dit zal de banken grote schade berokkenen. Zijzelf beweren dat een percentage boven de veertig procent hun ondergang betekent. Concreet gezegd, de bondskanselier wil de banken laten betalen. Dit alles speelt zich af in een context waar de spanningen hoog oplopen, waar Italië een onverschillige houding tentoonspreidt en waar Griekenland aan de rand van de afgrond komt te staan als niet de nodige orde in deze warboel wordt geschapen.

In Duitsland wacht Handelsblatt de uitslag van de top niet af en kopt: "De dag van de gebroken beloften". Het economische dagblad betreurt dat de Europese leiders op het punt staan hun toezeggingen aan de kiezers, beleggers en banken te veronachtzamen:

De top is nog niet eens begonnen, maar de slotverklaring ligt al klaar. Voor de staatshoofden en regeringsleiders is er immers iets belangrijkers dan het veiligstellen van de gemeenschappelijke munt, namelijk het veiligstellen van hun reputatie. Daarom bejubelen de zeventien eurolanden nu al de prachtige resultaten die zij op het punt staan te boeken: 'Het vandaag gesloten akkoord betekent een belangrijke extra stap in de goede richting. De euro berust nog steeds op een solide fundament', valt te lezen in een concept-slotverklaring. In werkelijkheid is de basis van de euro ondermijnd door een handvol gebroken beloften. (...) De schuld wordt geherstructureerd en het noodfonds zal een bijzonder krachtige hefboomfunctie krijgen…

Tenslotte schrijft Le Figaro dat na deze top een nieuw Europa zal oprijzen onder leiding van Duitsland:

Als we moeten kiezen tussen het Duitsland van Merkel en het Italië van Berlusconi, dan is de keus snel gemaakt. Zij die menen dat Parijs aan de leiband van Berlijn loopt en daarop kritiek leveren, begrijpen niet hoe ernstig de crisis is. (...) In de nieuwe structuur die zich aftekent, is deze hoofdrol van Duitsland een gegeven. Dit moet ons aansporen hand in hand met Duitsland ambitieuze plannen te ontwikkelen om Europa weer op te bouwen.