"Merkozy", het koppel dat zo en soms tegen wil en dank aan het roer kwam te staan, is erin geslaagd zo goed en zo kwaad als het gaat te voorkomen dat het euroschip op de klippen van de crisis liep, voorlopig althans. Hun aanpak van de huidige crisis en toekomstige ontwikkelingen betekenen een overwinning voor de intergouvernementele koers. Behalve Angela Merkel en  Nicolas Sarkozy geeft ook Herman Van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad en de grote man achter de compromissen tussen lidstaten onderling, de voorkeur aan deze variant. Deze route heeft zo zijn voordelen – er kan sneller, efficiënter en wettig worden gehandeld bij de besluitvorming door staatshoofden en regeringsleiders – maar ook zijn nadelen – het ontbreekt aan transparantie en "kleine" landen worden feitelijk buiten spel gezet.

Bovendien worden gemeenschappelijke instellingen, zoals de Europese Commissie en het Europees Parlement, door deze route ook aan de kant geschoven, waardoor uiteindelijk de hele unie wordt verzwakt. In feite lijkt de EU in de ogen van de publieke opinie uiteindelijk een deel van het probleem te worden in plaats van de oplossing.

Voorzitter José Manuel Barroso mag dan wel een zwaardere rol eisen voor zijn Europese Commissie, te beginnen bij de toezichthoudende functie op het naleven van het nieuwe pact voor de euro, in de ogen van commentatoren en een groot deel van de publieke opinie blijft deze instelling toch lijken op een club niet gekozen bureaucraten die claimen dat ze soevereine lidstaten kunnen dicteren hoe die hun begrotingsbeleid dienen te voeren of zelfs hoe de onvermijdelijk geachte bezuinigingen moeten worden doorgevoerd.

Dat is eigenlijk de voornaamste grens van wat een Europees bestuur geacht wordt te belichamen: ook al genieten eurocommissarissen het vertrouwen van het Europees Parlement, ze worden niet gekozen door burgers maar benoemd door lidstaten. Het feit dat deze directe link ontbreekt, is voor veel Europeanen aanleiding om het democratische mandaat van hun actie opnieuw ter discussie te stellen. Daarom zou het wenselijk zijn om eurocommissarissen te laten kiezen, hetzij direct door burgers of, wat op de korte termijn een realistischere oplossing zou zijn, door en onder de leden van het Europees Parlement. 

Van Rompuy's voorstel komt erop neer dat het Europese noodfonds (EFSF) gebruikt gaat worden om "de banken rechtstreeks van nieuw kapitaal te voorzien". Bovendien is "de uitgifte van euro-obligaties op de lange termijn niet uitgesloten". Op deze wijze wil de president van de EU "de crisis daadkrachtiger bestrijden".

Volgens El País pakken Van Rompuy en Barroso "de financiële problemen van Europa eindelijk bij de kern aan: de economie is verlamd door de totale afwezigheid van krediet als gevolg van het onderlinge wantrouwen van de banken, die elkaar geen geld willen lenen". De Commissie wil de controle op de begrotingen van de eurolanden versterken en het recht verkrijgen om nationale parlementen te verplichten hun "begrotingsplannen te herzien als blijkt dat niet aan de verplichtingen van het Stabiliteitspact wordt voldaan".

De situatieschets is bekend. Voor Griekenland nadert het faillissement, ondanks de bezuinigingsmaatregelen en de extra leningen van EU en IMF. De Portugese en Ierse staatsobligaties hebben van de kredietbeoordelaars de “junkstatus” gekregen en Italië moet bijna met het mes op de keel instemmen met een plan om veertig miljard te bezuinigen. Met het oog daarop ruziën de 17 eurolanden, de Europese Centrale Bank en de Europese Commissie voort over de vraag welke strategie er moet worden gekozen. "Bij gebrek aan politieke richting zijn we aan het muggenziften geslagen over de voorwaarden waarop de banksector gaat deelnemen aan het nieuwe noodhulpplan voor Griekenland. Maar, heren ministers, dat is net zoiets als het behandelen van een verkoudheid terwijl het gevaar van kanker dreigt!" stelt de Franse krant Le Monde vast, daags na de vergadering van de Europese ministers van Financiën die overigens zonder resultaat bleef.

Toch gelden er voor onze leiders verzachtende omstandigheden, die tegelijkertijd een reden zijn om ons nog meer zorgen te maken. De eerste, zo schrijft Die Zeit, is dat onze leiders moeten kiezen tussen enerzijds politieke druk in eigen land om geen noodleningen meer te verstrekken die duidelijk niet effectief zijn, maar wel op de bevolking drukken zonder dat de banken daar last van hebben en anderzijds een financiële sector, die zijn eigen tempo oplegt en lidstaten dus verzwakt, maar ook een belangrijk argument bezit: het geld van die sector is namelijk onmisbaar voor de financiering van staatsleningen.

De tweede reden is afkomstig vanuit de Verenigde Staten. Op 14 juli heeft kredietbeoordelaar Standard & Poor's gedreigd de kredietwaardigheid van de Verenigde Staten te verlagen. In Washington is Barack Obama er tot nu toe niet in geslaagd de Republikeinen over te halen hem te helpen bij het vaststellen van een begroting. De financiële crisis die Europa ondermijnt, dreigt nu dus ook Amerika te verzwakken, waardoor de situatie in Europa alleen nog maar verder zou verslechteren. Overigens lijken de Amerikaanse volksvertegenwoordigers niet beter op hun taak berekend te zijn dan de Europeanen.

Ook al zijn de Europese leiders besluiteloos, incompetent of gewoonweg verlamd geraakt door wat er op het spel staat en door het gevoel dat ze niet langer heer en meester zijn over het lot van hun eigen land, toch zullen ze onderhand blijk moeten gaan geven van hun vastberadenheid. Wie weet welke weg het beste kan worden gevolgd, mag het zeggen.

Tot nu toe had de EU slechts de status van waarnemer bij de VN. Vorig jaar nog werd een soortgelijk voorstel van België om de EU een vrijwel volledig lidmaatschap te geven, afgewezen. De nieuwe status biedt het hoofd buitenlands beleid van de EU, de hoge vertegenwoordiger Catherine Ashton, en haar ambtenaren de mogelijkheid om tijdens vergaderingen van de VN het woord te voeren. Ashton toonde zich "verheugd" over het besluit. Volgens haar "kunnen EU-vertegenwoordigers in de toekomst de standpunten van de EU in de VN presenteren en uitdragen", aldus de in Brussel gevestigde nieuwsdienst. 

Volgens EUObserver heeft de EU in ruil voor haar nieuwe status ingestemd met wijzigingen in de VN-structuur. Het is niet langer "een vergadering van natiestaten, maar een orgaan dat ook het recht op vertegenwoordiging biedt aan regionale blokken, waaronder mogelijk de Afrikaanse Unie, de Arabische Liga en de Zuid-Amerikaanse Unie".

De Franse president is zelfs nog een stapje verder gegaan, door de Raad te erkennen als “legitieme vertegenwoordiging van het Libische volk” en aan te dringen op gerichte luchtaanvallen op Libië. “Frankrijk, dat sinds het begin van de revoluties in de Arabische wereld op diplomatiek niveau volledig aan de kant is geschoven, wil Europa en de internationale gemeenschap nu op haar morele en humanitaire verantwoordelijkheden jegens Libië wijzen”, aldus Libération, dat op de voorpagina oordeelt dat Sarkozy “zijn borst opzet”.

“Onze Europese partners, die liever een gemeenschappelijk standpunt hadden ingenomen over een crisis, die op militair, juridisch en diplomatiek niveau om gezamelijke oplossingen vraagt”, hebben met verbijstering op zijn stellingname gereageerd, aldus het Franse dagblad. “Maar Nicolas Sarkozy wilde koste wat het kost voorop lopen om – eindelijk – weer de rol te kunnen spelen van daadkrachtig president die de wereldproblemen oplost”.

In feite “is de EU als de dood dat ze geheel en al bij het conflict betrokken raakt” schrijft El País. Le Soir betreurt het dat Frankrijk de Raad heeft erkend “zonder enig overleg met de Europese partners” terwijl “de lidstaten van de Unie hadden besloten op hoog niveau bijeen te komen om over de situatie in Libië te praten”. Resultaat: “grote bijkomende schade, want politiek Europa heeft al tol betaald voor de oorlog in Libië. Hoewel het voortbestaan van de Europese Unie niet in het geding is, is haar geloofwaardigheid als speler op het wereldtoneel ernstig aangetast.”

Nu al maken bepaalde waarnemers en politici zich zorgen over de gevolgen van deze ontwikkeling. De Ieren, die de grootste moeite hadden om het huidige Verdrag te ratificeren, zouden opnieuw moeten stemmen. Het land werd echter vol getroffen door de crisis, wat het vertrouwen in de machthebbers niet ten goede komt. De Tsjechen stelden bij monde van hun president Vacláv Klaus de ontdertekening van het Verdrag tot op het laatste moment uit. Zouden zij er zin in hebben om het proces opnieuw op te starten? De Fransen en Nederlanders kregen geen referendum om zich uit te spreken over het Verdrag dat de grondwet moest vervangen die door hen verworpen werd. Zouden zij de nieuwe tekst accepteren, zelfs al gaat het maar om een kleine wijziging? Of zou ieder land liever een nieuw verdrag zien waarin korte metten wordt gemaakt met de zwakke punten van Lissabon?

De Europese leiders hebben wellicht de doos van Pandora geopend. Maar nood breekt wetten. Deze kans om de steunmaatregelen voor staten die in moeilijkheden verkeren en voor de eurozone een permanent karakter te geven, mag niet gemist worden. Toen de eenheidsmunt in de jaren negentig werd ingevoerd waren er nog geen aanwijzingen voor de economische en begrotingsproblemen die Europa op dit moment meemaakt. De gemeenschappelijke aanpak, die bestaat uit gerichte en meestal pragmatische stappen, heeft duidelijk zijn beste tijd gehad. Maar in deze crisis, en omdat het Europese project en het functioneren van Europa nu eenmaal niet volledig kunnen worden stilgelegd, blijft deze oplossing, om met Churchill te spreken, de minst slechte.

Aan het begin van het nieuwe jaar hebben veel Europeanen de gewoonte elkaar een “gelukkig en gezond nieuwjaar” te wensen. Maar in 2010 heeft de Europese Unie behoefte aan een goede arts om een gelukkig jaar te beleven, want er zijn veel tekenen die wijzen op koortsachtige taferelen en algehele vermoeidheid:

-   “We mogen er niet op rekenen dat de recessie snel wordt overwonnen”, stelt de bondskanselier Angela Merkel in haar nieuwjaarstoespraak. We zullen opnieuw te maken krijgen met werkloosheid, daling van levensstandaard en gebrek aan vertrouwen in de toekomst. Griekenland moet proberen het gevaar op faillissement af te wenden, terwijl Ierland, Spanje en Letland zullen trachten de crisisspiraal te doorbreken. De toekomst van de eenheidsmunt zou zelfs op het spel kunnen komen te staan als de situatie verslechtert.

-   De inzet in Afghanistan van Nederlandse, Franse en vooral Duitse soldaten leidt tot een gevoel van onbehagen in de publieke opinie en heeft een verzwakkende uitwerking op de draagkracht van de regeringen in deze landen.

-   De verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk zou de Conservatieve Partij van David Cameron, waarin tegenstanders van Europa steeds meer invloed lijken te krijgen, mogelijkerwijs de regeringsmacht kunnen opleveren. Ook de Tsjechische en Poolse verkiezingen zullen de machtsverhoudingen bepalen tussen pro-Europeanen en eurosceptici, en allemaal zullen ze van beslissende invloed zijn op het politieke evenwicht in de EU.

-   De verkiezingen in Hongarije en Slowakije kunnen de spanningen tussen beide landen doen toenemen. De rechtsextremisten van Jobbik, sterk in opkomst in Boedapest, en de Slowaakse Nationale Partij, die haar positie in de regering wil behouden, zullen een gevoelige nationale kaart uitspelen, namelijk die van het lot van de Hongaarse minderheid in Slowakije.

-   De immigratie en de kwesties rond de plaats van de islam in Europa blijven in Frankrijk de sociale en politieke spanningen in het debat over de nationale identiteit voeden, net als de parlementsverkiezingen in Nederland in 2011, waarin de Partij voor de Vrijheid van populist Geert Wilders grote winst hoopt te behalen, en de regionale verkiezingen in Italië, waar de Liga Noord zal proberen haar bolwerken te versterken.

Paradoxaal genoeg kan de meevaller komen van de mislukkingen van 2009. De moeizame wijze waarop het verdrag van Lissabon op 1 december tot stand kwam, moet ertoe leiden dat de verschillende instanties onderling stabiel en duurzaam gaan functioneren. De eerste stappen van de ietwat kleurloze president van de Raad, Herman Van Rompuy, zijn bemoedigend, want hij wil vóór alles het werk van de EU vereenvoudigen en toegankelijker maken.

De Europese landen moeten na hun falen tijdens de top van Kopenhagen, waar ze zich niet konden doen gelden tegenover de Verenigde Staten en China, zich verenigen om collectief een economisch en technologisch model naar voren te brengen en in te voeren dat een antwoord is op de dubbele uitdaging inzake klimaatverandering en economische crisis. Het bewijs is geleverd dat ze zonder gemeenschappelijke wil nergens zijn. De zevenentwintig landen kunnen dan ook niet anders, als ze het jaar en zelfs het decennium in goede gezondheid willen doorkomen.

Onderwijl wensen wij, journalisten en vertalers van Presseurop, onze lezers in de tien talen een mooi en gelukkig 2010! E.M.

Europa heeft deze kans echter volledig aan zich voorbij laten gaan. Bij de aanvang van de conferentie was al meteen duidelijk dat vooral Washington en Peking, de "G2" van meest vervuilende landen, de eerste viool speelden. Nicolas Sarkozy, Gordon Brown, Angela Merkel en de Deense organisatoren hadden wellicht de beste bedoelingen, maar hebben een solopartij gespeeld in plaats van de Europese handen ineen te slaan. Het Zweedse voorzitterschap van de Europese Unie kon niet op tegen de "G2" en de opkomende landen (Brazilië, India, Zuid-Afrika), en die rol was evenmin weggelegd voor de voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso. Als de voorzitter van de Raad van Europese Unie, Herman Van Rompuy, aanwezig was geweest, had dat waarschijnlijk ook niet veel uitgemaakt.

Wat heeft de bijeenkomst uiteindelijk opgeleverd? Wat het klimaat betreft is er inderhaast een akkoord tot stand gekomen waaraan een kleine groep landen heeft bijgedragen. In de overeenkomst zijn geen langetermijndoelstellingen vastgelegd voor de CO2-uitstoot en de geplande steun waarmee ontwikkelingslanden toegang moeten krijgen tot schone technologieën, is ontoereikend. En bovenal is het akkoord niet bindend voor de landen die het ondertekenen. Volgens het adviesbureau Deloitte is er twaalf dagen lang voor niets meer dan 46.000 ton CO2 uitgestoten.

In politiek opzicht is de belangrijkste economische grootmacht met zijn 600 miljoen burgers, die bereid waren om namens de toekomstige generaties een stap voorwaarts te doen, aan de zijlijn blijven staan. De les die we hieruit kunnen trekken biedt niets nieuws: zolang Europa verdeeld blijft, heeft het op het wereldtoneel niet veel in de melk te brokkelen. Beseffen de Europese leiders dit eigenlijk wel? G.P.A.

En als deze weinig flatteuze bewoordingen nou eens simpelweg te maken zouden hebben met het feit dat Van Rompuy uit een ‘klein’ land afkomstig is, waar de media en de regeringen zich amper voor interesseren omdat hun blikken gericht zijn op de ‘groten’ zoals Groot-Brittannië, Frankrijk of Duitsland? De Luxemburger Jean-Claude Juncker en Jan Peter Balkenende werden ook als weinig charismatisch beschouwd en komen ook alledrie uit een ‘klein’ landje. Alsof de geografische omvang van een staat van invloed zou zijn op de persoonlijkheid die hem vertegenwoordigt. De media hebben het zogenaamde gebrek aan verve van bepaalde ‘tweede rangs’ politici snel opgepikt en de draak ermee gestoken. En dat terwijl ook zij kanshebbers waren voor de functie.

De Belgen zien in Van Rompuy de man die in staat is geweest een bepaalde mate van eenheid te bewaren in het land, en Balkenende en Juncker zijn allebei al geruime tijd aan de macht en genieten benijdenswaardige populariteit terwijl die van hun ‘grote’ ambtgenoten afneemt. De sleutel van hun succes? Ze beheren de kunst van compromissen sluiten en consensus zoeken, en dat is precies de manier van functioneren waar de Europese Unie altijd voor gekozen heeft om het hoofd te kunnen bieden aan nationale veto’s en waardoor zij tot nu toe vooruitgang heeft weten te boeken. J.S.