“Zwitserse wetenschap in de Europese schijnwerpers”, kopt Le Temps verheugd. Op 28 januari heeft de Europese Commissie het "Human Brain Project" van de Ecole Polytechnique Fédérale in Lausanne (EPFL) als een van haar twee FET Flagship-projecten, opgenomen. Dit zijn kerninitiatieven op toekomstige en nieuwe technologische gebieden die zijn opgenomen in het Europa 2020-programma:

De Eurocommissaris belast met nieuwe technologie, Neelie Kroes, heeft de twee prijswinnaars van haar wedstrijd “Flagships” […] aangekondigd, waarmee een prijzengeld van 1 miljard euro is gemoeid: Graphene, een Zweeds idee voor de ontwikkeling van grafeen, een revolutionair elektronisch materiaal, en het Human Brain Project, waarvan de EPFL het moederbedrijf is en dat met behulp van supercomputers een model van het menselijk brein wil maken.

“Het ontwikkelen van maatschappelijke en gezondheidstoepassingen lijkt de kern te zijn van wat Europa verwacht van de kerninitiatieven”, legt Le Monde uit. Maar, zo merkt de krant op, ”een groot aantal filosofen, zoals de psychiater en psychoanalist Patrick Juignet, laakt deze aanpak die *“past in de brede minimalistische en materialistische stroming waarbinnen gezocht wordt naar de mechanisering van de mens. […] De mens-machine zorgt ervoor dat de mens beschouwd wordt als een ding, ontdaan van zijn menselijkheid”.

In Madrid denkt El Periódico dat het “om de grootste investering in de Europese geschiedenis van de wetenschap gaat”. De krant schrijft:

De grootste sceptici vinden het een enorme investering zonder garantie op succes, maar de Europese Commissie antwoordt hierop dat Europa een ambitieuze stimulans nodig heeft om wat voor de twee hardgroeiende sectoren te kunnen betekenen.

Voor wat betreft het grafeenproject, constateert Il Sole-24 Ore dat Brussel dit materiaal beschouwt “als het wondermateriaal van de 21e eeuw, zoals plastic dat in de twintigste eeuw was”. De bijzondere eigenschappen van het materiaal maken een enorm brede toepassing ervan mogelijk: van elektronica, waar het siliconen zal vervangen, tot duurzame energie, het ontzilten van water, biologisch onderzoek, enzovoort. “Het Europese initiatief komt een beetje laat, maar beter laat dan nooit”, schrijft de krant, die opmerkt:

In de afgelopen vijf jaar lieten Chinese universiteiten en bedrijven 2204 patenten op grafeen registreren […], de Verenigde Staten 1.754, Zuid-Korea 1.160 en Europa minder dan 500. In deze context heeft Europa gelijk om 1 miljard euro te besteden aan de vooruitgang die de wetenschap belooft.

Gisteren heeft het Europees Parlement zijn fiat gegeven aan een gemeenschappelijk Europees octrooi. Het besluit verheugt Les Echos dat kopt: “Europa krijgt eindelijk een concurrerend octrooistelsel”.

Het Franse economische dagblad schrijft dat “dertig jaar van gesteggel eindelijk zijn vruchten heeft afgeworpen. De Europese Unie heeft voor één keer een concreet verzoek uit het bedrijfsleven ingewilligd”. Het gemeenschappelijke Europese octrooi zal in 2014 in werking treden. De krant licht toe:

In concreto houdt dit in dat een uitvinder nu geen kosten meer hoeft te maken voor het laten vertalen en inschrijven van zijn octrooi in elk land waar hij dit wil laten beschermen. Iedereen kan nu bij het Europees Octrooibureau één enkel octrooi aanvragen waarmee hij in 25 lidstaten bescherming geniet. Het is nog afwachten of Italië en Spanje, de laatste twee landen die dwars lagen, ook overstag zullen gaan. De octrooien zullen beschikbaar zijn in een van de drie belangrijkste officiële talen van de Europese Unie (Frans, Engels en Duits). In geval van geschillen zal de juridische procedure uniformer en eenvoudiger zijn. […] Door de goedkeuring van de Europarlementariërs kan het Europese Midden- en Kleinbedrijf nu eindelijk op gelijke voet concurreren met de Verenigde Staten en China. Met het vereenvoudigen van het vertaalstelsel zullen de vertaalkosten met minimaal een factor zes afnemen.

Hoewel de kosten van de vertalingen voor rekening kwamen van het Europees Octrooibureau – ieder bedrijf kon zijn aanvraag altijd in zijn moedertaal indienen – eiste Italië dat de proceduretaal uitsluitend Engels zou zijn, terwijl Spanje een lans brak om het Spaans toe te voegen. Ze weken geen duimbreed van hun standpunt, wat ook te verklaren is doordat beide landen met veel namaak kampen (bijvoorbeeld de beroemde namaaktassen van Vuitton uit Italië).

Het geduld van de Commissie raakte op en eind 2010 stelde zij 'een versterkte samenwerking' tussen 25 landen voor om de Spaanse en Italiaanse veto’s te omzeilen. […] In juni kwam er een compromis uit de bus rollen: de rechtbank van eerste aanleg, voorgezeten door een Fransman, zal in Parijs worden gevestigd, evenals de kamer voor octrooien op het gebied van elektriciteit, telecommunicatie en openbare gebouwen en werken. Maar de kamer die zich bezighoudt met octrooien op het gebied van algemene werktuigbouwkunde zal in München komen (30 procent van de verwachte geschillen) en de kamer voor geneesmiddelen en biotechnologie in Londen (30 procent van de geschillen). En het Gerechtshof voor octrooizaken zal zijn zetel krijgen in Luxemburg. Al met al een fraai bakbeest dat op zijn vroegst in 2014 in werking zal treden. 

Uiteindelijk hebben Spanje en Italië aan het kortste eind getrokken en zij staan nu helemaal alleen […]. Spanje blijft bij zijn standpunt en wil dat het Spaans een van de officiële talen van het Europese octrooi wordt, door de nadruk te leggen op de gevolgen hiervan voor de Latijns-Amerikaanse markten die steeds nauwer met de Europese economie verweven zijn. Toch is het aantal octrooien dat in de Spaanse taal wordt ingediend tot op heden erg laag in vergelijking met de octrooien die in het Duits of Engels zijn opgesteld.

“Europa, red de wetenschap!” Dat kopt Gazeta Wyborcza naar aanleiding van de publicatie van een open brief aan de Europese leiders die is ondertekend door 42 Nobelprijswinnaars en vijf winnaars van de Fields-medaille (een wiskundeprijs die vergelijkbaar is met de Nobelprijs). De ondertekenaars roepen de staatshoofden en regeringsleiders op om de uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling in de Europese begroting voor 2014 tot 2020 veilig te stellen. Het bedrag dat de Europese Commissie in haar officiële begrotingsvoorstel voor onderzoek en ontwikkeling heeft uitgetrokken, bedraagt bijna 80 miljard euro, maar de kans bestaat dat er op de begrotingstop van 22 en 23 november tien tot vijftien miljard euro vanaf wordt gesnoeid. Hetgeen volgens de wetenschappers onherstelbare schade zal aanrichten:

Kennis kent geen grenzen. De wereldmarkt voor buitengewone talenten is zeer fel bevochten. Europa kan het zich niet permitteren zijn beste onderzoekers en hoogleraren te verliezen en zou er veel baat bij hebben om buitenlands talent aan te trekken.

"EU wil farmaceutische tests controleren", kopt Berliner Zeitung. Het ontwerpvoorstel dat op 17 juli is ingediend door eurocommissaris voor Volksgezondheid John Dalli beziet erin de uitvoering van deze tests eenvoudiger te maken. 

Op dit moment stuit de farmaceutische industrie, die de internationale klinische proeven financiert, op verschillen in wetgeving binnen de EU, aldus Frankfürter Ründschau. Hierdoor laten farmaceutische bedrijven Europa steeds meer links liggen om uit te wijken naar opkomende landen. Het aantal proeven van geneesmiddelen in Europa is van 5.000 in 2007 gedaald naar 2.800 in 2011. 

In opkomende landen in Azië en Zuid-Amerika en in Rusland, waar de procedures minder kostbaar zijn, worden ieder jaar 20 duizend geneesmiddelen getest op menselijke proefkonijnen, zegt Wemos, een Nederlandse organisatie die opkomt voor de rechten van patiënten. Het verschil in prijs van ongeveer 40 procent is voor de laboratoria een zwaarwegend argument, want de proeven kunnen de helft van de kosten voor de ontwikkeling van een geneesmiddel, gemiddeld ongeveer 1 miljard euro per product, opslokken.

Om zich aan deze realiteit aan te passen probeert de Europese Commissie nu twee vliegen in één klap te slaan. allereerst wil het Europa aantrekkelijker maken door de toestemmingsprocedures te vereenvoudigen met de oprichting van een centrale instantie die bevoegd is voor alle lidstaten. Ten tweede wil het erop toezien dat alle Europese ondernemingen die buiten Europa actief zijn, de Europese normen die gelden voor geneesmiddelenonderzoek in acht nemen. 

Deze tweede maatregel betreft vooral India, waar het sinds 2005 gemakkelijker is om klinische proeven uit te voeren op menselijke proefkonijnen. Veel van die proefkonijnen, die een verklaring moeten ondertekenen dat ze zijn geïnformeerd over alle mogelijke bijwerkingen, kunnen niet lezen of schrijven of zijn minderjarig en hebben geen toestemming van hun ouders. 

Het ontwerpvoorstel, dat bindender is dan de huidige richtlijn en in 2016 van kracht zou kunnen worden, moet nog worden behandeld door de Europese Raad en het Europees parlement. 

“Vijf redenen om (nog steeds) in Europa te geloven”. De speciale economiebijlage in Le Monde is positief van toon. De Franse krant wil aantonen dat “Europa niet een verloren continent is” dan wel een “tragische commentator van zijn eigen ondergang”. Zo schrijft de krant:

De eurocrisis en de golf aan bezuinigingsplannen die daarmee gepaard gaan bezoedelen, of maskeren zelfs een werkelijkheid, namelijk die van de kracht van een continent met troeven die uniek zijn in de wereld. [...] Op het gebied van innovatie is er meer dan Silicon Valley en Azië. Van de dertig meest innovatieve landen in de wereld zijn er twintig Europees.

Le Monde benadrukt dat Europese kennis van een “wel begeerd soort” is en dat de verrichte arbeid in Europa geprezen wordt om zijn “kwaliteit” omdat het dankzij de culturele verscheidenheid “profiteert van een heel specifieke culturele smeltkroes”.

Om – nagenoeg – te innoveren volstaat het om deze cultuurverschillen bij elkaar te brengen. Dat is de doelstelling van het Erasmusprogramma [...], daarop baseert Brussel zijn voorwaarden voor onderzoekssubsidies [...]. Natuurlijk is er tussen de Atlantische Oceaan en de Oeral geen tweede Harvard. Maar ondanks dat het geld niet voor het oprapen ligt [in Europa, red.], zijn de hogere onderwijsinstellingen dichtbezaaid. Bovendien kunnen jongeren er studeren voor bedragen die betaalbaar zijn ten opzichte van Azië en de VS.

De krant stelt echter wel dat de “unieke troeven” waarover Europa beschikt “momenteel bedreigd worden”, concludeert Le Monde. “Zal de EU in staat zijn haar troeven in te zetten om zodoende een uitweg uit de crisis te vinden?”

Het vonnis wordt toegejuicht door de katholieke kerk, bekritiseerd door wetenschappelijk onderzoekers en gevreesd door de farmaceutische industrie:“Europees Hof van Justitie verbiedt toekennen van patenten op menselijke stamcellen”, kopt de Oostenrijkse krant Die Presse. Op 18 oktober oordeelden de rechters in Luxemburg dat wetenschappelijk onderzoekers die een methode gebruiken waarbij menselijke stamcellen worden vernietigd geen patent kunnen aanvragen op hun ontdekkingen. Hierbij wordt een beroep gedaan op het principe van “respect voor de mens”. Europese landen zijn verdeeld over het gebruik van stamcellen bij wetenschappelijk onderzoek, waarbij de wetgeving uiteenloopt van een volledig verbod op het gebruik in Italië tot een zeer liberale toepassing in het Verenigd Koninkrijk en Zweden.

In Duitsland, het land dat de zaak aanhangig maakte bij het Europees Hof van Justitie nadat Greenpeace een wetenschappelijk onderzoeker van de universiteit van Bonn had aangeklaagd, is de pers verdeeld: de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung is verheugd over het feit dat “economische belangen niet altijd de overhand hebben”, terwijl Süddeutsche Zeitung moeite heeft de uitspraak te begrijpen. “Te veel moraal”, kopt het dagblad uit Beieren en herinnert eraan dat de rechters zich veel minder gelegen hebben laten liggen aan morele overwegingen bij het verlenen van patenten voor “componenten voor tanks, abortuspillen of cosmeticatests op proefdieren”.

“Nederland verder achter bij innovatie”, meldt het NRC Handelsblad. Volgens studies naar de kracht van de economie blijven investeringen in onderzoek en ontwikkeling achter bij de ambitie van het kabinet om tot de topvijf van kenniseconomieën te behoren. Het dagblad verbaast zich erover dat de regering "voor het eerst in de geschiedenis" een ministerie heeft opgericht dat "de term Innovatie in zijn naam draagt ", dat in het regeerakkoord ‘innovatie’ 28 maal voorkomt maar dat het kabinet hiervoor geen extra geld ter beschikking stelt. Bovendien blijft Nederland achter met “zijn publieke onderwijsinvesteringen”, zo valt te lezen in het editoriaal hoofdartikel. Het dagblad wijst er tevens op dat “Duitsland, Frankrijk, Denemarken en Finland, ondanks de crisis meer geld besteden aan onderzoek en ontwikkeling”. Hoewel de Europese Commissie vindt dat “lidstaten 3 procent van hun nationaal inkomen moeten besteden aan onderzoeks- en ontwikkelingswerk”, gaf Nederland hier in 2009 slechts 0,88 procent aan uit.

"Het ruimteprogramma van de EU gaat zich vestigen in Praag", schrijft Hospodářské noviny verheugd. Galileo, het systeem dat onafhankelijkheid ten opzichte van de VS en Rusland op het gebied van satellietnavigatie moet garanderen, zal vanaf 2013 operationeel vanuit de Tsjechische hoofdstad zijn. Volgens het dagblad levert de keuze voor Praag, een besluit dat op 8 december is genomen door de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, "prestige op voor het land dat voor het eerst een instelling van de Europese Unie mag verwelkomen." Op het moment, zo schrijft Hospodářské noviny, heeft het satellietnavigatiesysteem te maken met "financiële moeilijkheden." Nu het overgrote deel van de investeerders zijn afgehaakt, wordt het project vooral gefinancierd door de Europese fondsen. De kosten worden op minimaal 3,4 miljard euro geschat. 

Brussel doet een stap terug wat betreft de toekomstige deelname van de EU op het gebied van ruimtevaart en ziet af van een wettekst hierover, schrijft de Franse krant Les Echos. “Het had de eerste tekst moeten zijn van de Europese Commissie sinds het Verdrag van Lissabon de Commissie nieuwe bevoegdheden toekent op het gebied van de ruimtevaart. Maar dit loopt uiteindelijk op niets uit”. Want nu er op van alles bezuinigd wordt, heeft de Commissie er de voorkeur aan gegeven “de EU niet bloot te stellen aan ondoordachte risico’s door haar in de frontlinie te plaatsen qua financiering van grote ruimtevaartprojecten” zoals Galileo. Het nieuws is bij de ruimtevaartindustrie in slechte aarde gevallen en Les Echos verbaast zich over het feit dat de Commissie afziet van het project terwijl ze wel de politieke verantwoordelijkheid had genomen bij de lancering ervan. “In ieder geval is er één land dat blij zal zijn met het besluit af te zien van de tekst”, aldus Les Echos: namelijk Duitsland. “Sommigen kunnen zich maar al te goed voor geest halen hoe ontevreden Berlijn was met deze tekst, aangezien de EU daarmee de plaats van het European Space Agency (de ESA) kon innemen”.

"Waarom is aspirine zo duur bij ons?" vraagt Die Zeit zich af, die vertelt hoe de farmaceutische industrie erin slaagt in Duitsland haar prijzen beter op te leggen dan waar ook elders in Europa, en dit met name vanwege economische belangen en door het vele lobbyen. Een aspirientje kost in het Verenigd Koninkrijk namelijk 2 eurocent, in Tsjechië 14 en in Duitsland 20. Medicijnen als de anticonceptiepil Yasmin, geproduceerd door het Duitse Bayer voor meer dan 100 landen wereldwijd, is zo duur in Duitsland dat de markt voor herimport van "Yasmin" via Portugal floreert. Volgens de OESO geven de Duitsers 20% meer aan geneesmiddelen uit dan gemiddeld in de rijke landen. Daarvoor bestaan twee oorzaken: vanwege de omvang is Duitsland een referentiemarkt waarop andere landen hun – vaak lagere – prijzen baseren, verklaart een lobbyist in het weekblad. Vandaar de hoge prijs die door de farmaceutische bedrijven voor Duitsland wordt gehanteerd. Een tweede reden is dat de laboratoria “autonoom de prijzen vaststellen van gepatenteerde geneesmiddelen en deze opleggen aan de ziektekostenverzekeraars,” verklaart Die Zeit. De toestemming voor het op de markt brengen is er overigens even snel als eenvoudig verkrijgbaar. "Alleen Malta en Denemarken zorgen even goed voor de gezondheid van de producenten."

De Spaanse krant Público meldt dat het Spaanse ministerie van Wetenschap en Innovatie in allerijl een bod zal doen "om ’s werelds grootste telescoop" op Spaans grondgebied binnen te halen. Het gaat om de Europese "Extremely Large Telescope" (E-ELT) van het European Southern Observatory (ESO) die Chili ook graag zou willen herbergen, zo meldde het land vorige week. Een van de innovaties van de telescoop is "zijn vermogen om licht te waarnemen die reflecteerd wordt door planeten buiten het zonnestelsel, een functie waarmee misschien leven of water zou kunnen worden gevonden". Het project gaat gepaard met zeer grote investeringen waarmee "honderden banen en miljoenen euro’s gemoeid zijn in de streek waar de telescoop gebouwd zal worden". De twee concurrerende locaties voor de telescoop zijn de Armazonenheuvel in Chili en de Roque de los Muchachos in Palma (Canarische Eilanden). De Spaanse locatie zou echter wat technische problemen hebben. Naar verwachting levert Spanje zijn definitieve voorstel voor eind februari in, op tijd voor de bijeenkomst van de ESO in maart waar de veertien leden, waaronder Spanje, de definitieve locatie voor de telescoop zullen kiezen.

De openbare stamcellenbank genaamd Lusocord die premier José Sócrates een jaar geleden had bekendgemaakt, is een groot succes, meldt de Portugeze krant Público. Sinds begin 2009 zijn er 1.400 donaties gedaan van navelstrengbloed. Dit bloed bevat stamcellen die kunnen worden gebruikt bij de behandeling van bloedziekten en genetische afwijkingen. Tegen het einde van 2010 hoopt de bank drieduizend donaties te hebben. Tegen eind juli zal het gedoneerde bloed door de hele wereld kunnen worden gebruikt voor onderzoek, transplantaties en de behandeling van leukemie bij kinderen. Het succes van de bank hangt of staat slechts met één ding: de vrijgevigheid van zwangere vrouwen in Portugal, merkt de krant op.

Nicolas Sarkozy heeft op 14 december de oprichting aangekondigd van tien universitaire topcentra. De kosten zijn geraamd op 35 miljard euro, waarvan 10 miljard euro door een staatslening zullen worden gefinancierd. Het dagblad Libération kopt dan ook: “University of Sarkozy”, en verwijst naar de ambitie van de Franse president om de Franse universiteiten te laten wedijveren met Harvard of Berkeley. Het dagblad juicht het voornemen toe om de centra te financieren met semi-publieke middelen, aangezien de centra “innovatie en werkgelegenheid zullen genereren”, maar vreest dat het kopiëren van modellen zoals de Silicon Valley, die geografisch geconcentreerd zijn, niet zal werken in Frankrijk. “Geen enkele [van deze centra] is opgericht op initiatief van een staatsbesluit”, aldus Libération. Bovendien hebben de centra een “erg wetenschappelijk, economisch, kortom utilitaristisch karakter”. De krant had dan ook graag een soortgelijk initiatief gezien voor universiteiten op het gebied van sociale wetenschappen, psychologie, literatuur of geschiedenis.

Fossiele resten van prehistorische mensen in het Spaanse Atapuerca-gebied -beschouwd als de eerste Europeanen-  bewijzen dat deze mensen kannibalen waren “die graag kinder- en tienervlees lustten”, schrijft de Franse krant Le Figaro. “Het is de eerste keer in de geschiedenis van de mensheid dat er een duidelijk bewijs is gevonden van kannibalisme, hetgeen niet wil zeggen dat het het oudste bewijs is”, volgens een van de projectleiders van de archeologische opgravingen.  De resten zijn 800.000 jaar oud en zijn afkomstig van de Homo Antecessor die leefde voor de Neanderthaler en de Homo Sapiens. De sporen van stenen messteken en –sneeën op de fossielen laten zien dat het "niet om ritueel kannibalisme ging, maar om zichzelf te voeden”.