Met andere woorden, aldus de kop van de Oostenrijkse krant Die Presse, de EU voorziet zichzelf van een Europees monetair fonds, iets dat een jaar geleden nog onvoorstelbaar leek. Zo sluipt er beetje bij beetje en onder druk van de gebeurtenissen toch een soort informeel federalisme de EU binnen, terwijl de lidstaten steeds vaker duidelijk blijk geven van hun nationale belangen en wensen, ten koste van de Europese Unie. Een paradoxale maar onvermijdelijke ontwikkeling als Europa uit de huidige crisis wil komen. Want een dergelijk fonds zou de aanvallen van de markten op de meest kwetsbare landen ongetwijfeld hebben kunnen afweren of op zijn minst kunnen afzwakken.

Toch blijft er een gevoel van onbehagen bestaan. Ten eerste, zoals de Duitse krant Süddeutsche Zeitung deze week opmerkte, wekken de Europese leiders niet bepaald de indruk dat ze werkelijk weten welke kant ze op gaan. Het zeer technische debat over het uitgeven van euro-obligaties werd op grote schaal ontweken, maar het toont dat er grote verschillen bestaan tussen de lidstaten, de Europese Centrale Bank en misschien zelfs ook wel de financiële kringen, en dat die verschillen de landen van de eurozone, die het sterkst zijn overgeleverd aan de reacties van de markten, nog kwetsbaarder zouden kunnen maken.

Bovendien blijft de aanpassing van het Verdrag van Lissabon in de ogen van de meeste Europese burgers een duistere politieke daad. Burgers worden immers nog steeds dagelijks geconfronteerd met de gevolgen van de economische crisis en van het bezuinigingsbeleid. Voor Grieken of Ieren staan de reddingsplannen, waartoe hun partners hebben besloten, gelijk aan het brengen van offers en dat wekt dus hun woede op. Voor veel Duitsers lijkt deze solidariteit bovendien op een afpersing van de euro’s die ze met hun harde werken hebben weten te vergaren. En in andere landen betekent het resultaat van de lange onderhandelingen tussen de leiders onderling, hoe nuttig ook, maar weinig in de ogen van de mensen die direct getroffen zijn door werkeloosheid en een daling van hun welvaartsniveau.

Gebrekkige communicatie of onvoldoende politieke antwoorden? In 2011 zullen de lidstaten een antwoord moeten kunnen geven op deze vraag, want zonder draagvlak onder de bevolking komen we niet uit de crisis.

De markten, of liever gezegd enkele van de instellingen die op die markten actief zijn, zoals de speculatiefondsen, zijn de facto tegenstanders geworden van de Europese eenwording doordat ze verzwakte economieën zoals die van Griekenland, Spanje of Portugal onder vuur nemen. Deze economische machten hebben bewezen dat ze een wezenlijke dreiging kunnen zijn die kunnen toeslaan waar het ze goed dunkt.

De economieën die men gewoonlijk aanduidt als ‘randeconomieën’, krijgen nu alle aandacht. Uit deze crisis zou een nieuw evenwicht kunnen ontstaan binnen de EU op het gebied van het verwerven van rijkdom en economische praktijken. Na jaren het economische leven en de eurozone te hebben beheerd, met name door het vastleggen van rentepercentages, heeft de Europese Centrale Bank, die niet bevoegd is om in te grijpen in een situatie zoals die in Griekenland, het roer aan de lidstaten moeten overlaten. Niet alles wordt in Frankfurt beslist. 

Ook de Europese Commissie, die 9 februari door het Europese Parlement is goedgekeurd, heeft geen enkele rol gespeeld bij de steunverklaring aan Griekenland. In de Brusselse geografie is het de Raad die stevig in het centrum van de macht zit. En omdat het Verenigd-Koninkrijk geen deel uitmaakt van de eurozone, staat ook Londen, als politieke hoofdstad en financieel centrum, op dubbele wijze buiten spel bij alle beslissingen die deze week zijn genomen. De as Parijs-Berlijn heeft, profiterend van de crisis, in Europa het stokje overgenomen. De vraag blijft hoe Nicolas Sarkozy en Angela Merkel, die het niet altijd eens zijn, vorm zullen geven aan dit leiderschap. Het idee van een economische regering, dat lang is verworpen, krijgt nu voet aan de grond. Op de langere termijn, zal zich achter de grenzenloze landkaart zonder grenzen van de Schengen-zone een economische federatie aftekenen.

Enkele dagen na de vernedering die is toegebracht doordat Barack Obama zijn bezoek afzegde, is de EU nu dringend aan het overleggen. Maar om haar prestige terug te krijgen zal ze rekening moeten houden met dit nieuwe gegeven en er lering uit trekken om voortaan op correcte wijze te functioneren en een waardig internationaal gewicht te herwinnen. Eric Maurice