[de onderzoekscommissie] beschuldigt voormalig premier Bertie Ahern van onoprechtheid. Daarnaast werd er vastgesteld dat Europees Commissaris Pádraig Flynn corrupt handelde en dat een andere voormalige premier, Albert Reynolds, zijn macht misbruikte.

Het tribunaal stelt dat premier Ahern loog over betalingen ter hoogte van meer dan IR £275.000 [€ 349.177], die via aan hem gelieerde bankrekeningen verliepen. Ahern beweerde altijd dat het geld nooit als vergoeding was voor het toebedelen van projecten aan vastgoedontwikkelaars, maar dat het “persoonlijke leningen” waren van vrienden. Zij zouden hem hebben geholpen tijdens de moeilijke periode in zijn leven toen hij in scheiding lag.

In het 3.200 pagina's tellende rapport wordt ook voormalig EU-commissaris Pádraig Flynn schuldig bevonden aan het aannemen van steekpenningen in de periode waarin hij de Ierse minister van Milieu was, van 1987 tot 1993. Flynn accepteerde een “gift” van IR£50.000 [€ 63.486] van een projectontwikkelaar die een boerderij in het westen van Ierland wilde kopen. Daarnaast wordt in het rapport de betrokkenheid aan de kaak gesteld van hoge regeringsambtenaren zoals ex-premier Albert Reynolds. “Hij vroeg om financiële bijdragen van zakenlui die in ruil bij de regering lobbyden voor steun voor verschillende commerciële projecten”.

In een stevig hoofdcommentaar met de titel: “Beschamend en misselijkmakend: we hebben er genoeg van”, schrijft de Irish Independent

[de meest] verraderlijke effecten [van corruptie] werden gevoeld tijdens de boom van de Keltische Tijger en onmiddellijk na de plechtige belofte in 1997 van toenmalig premier Bertie Ahern dat hij corruptie niet zou tolereren en dat overtreders hardhandig vervolgd zouden worden.

Het is de tweede keer dat een rapport van de Europese Commissie over de Ierse economie is geopenbaard in de Bondsdag. Hierdoor wordt de vrees aangewakkerd dat er van Ierse economische soevereiniteit geen sprake meer is na het reddingsplan van de EU, het IMF en de ECB waarmee in 2010 € 85 miljard gemoeid was. In november 2011 was de Ierse overheidsbegroting voorgelegd aan de Bondsdag voordat de Ierse regering die officieel bekend had gemaakt. De Irish Times schrijft hierover: [het lek] “kwam op een gevoelig moment, een dag na het besluit om een referendum te houden over het Europese Stabiliteitsverdrag”.

Ik geloof sterk dat het in het nationaal belang van Ierland is dat dit verdrag zal worden goedgekeurd, omdat hierdoor wordt voortgebouwd op de gestage vooruitgang die het land het afgelopen jaar heeft geboekt.

Indachtig het feit dat Ierland in het verleden al eens eerder EU-verdragen heeft verworpen - eerst de verdragen van Nice (2001) en Lissabon (2008), om ze daarna in 2002 en 2009 alsnog te aanvaarden - meent The Irish Times dat “het volk bij referenda vaak geen antwoord geeft op de voorliggende vraag”. Maar de Taoiseach wordt gefeliciteerd met zijn “enthousiaste overtuiging dat het volk het juiste zal doen”. Het dagblad uit Dublin, een krachtig voorstander van de EU, betoogt dat:

(…) een afwijzing zou betekenen dat zich voor dit land een huiveringwekkend perspectief ontvouwt. Omdat het verdrag niet eist dat alle deelnemende staten het ratificeren voordat het in werking treedt, zou een Iers nee erop neerkomen dat dit land achterblijft, terwijl de rest van de eurozone verder gaat op weg naar een nauwere integratie. Ierland zou formeel een lidstaat van de eurozone kunnen blijven, maar dan verder wel buiten de kern van beslissers worden gehouden die nu in feite al de voorhoede van Europa vormt. En het belangrijkste is dat een nee Ierland zou beroven van verdere toegang tot de steunfondsen. Die beschermingsconstructie is van cruciaal belang voor onze status op de kapitaalmarkten en voor ons herstel.

Volgens Irish Examiner moet iedereen “de gevolgen van zijn stem onder ogen zien, voor ons en voor onze kinderen”.

Degenen die écht tegen het verdrag zijn, en het niet alleen verwerpen omdat ze terecht boos zijn over de lelijke, oneerlijke gevolgen van het verlies van onze economische onafhankelijkheid, moeten met een levensvatbaar, alternatief financieringsmodel voor deze failliete staat komen. Dat moet de lakmoesproef worden van ieder voorstel dat de ratificatie afwijst. Dit is een dilemma van absolute grootheden – we horen er wél of niet bij, hoe onverkwikkelijk die beperkende werkelijkheid ook mag zijn. Het is moeilijk voorstelbaar dat onze Europese collega's, die al op zoveel fronten onder vuur liggen, met de hand over het hart zullen strijken en een speciale regeling zullen treffen voor een kleine lidstaat die zo afhankelijk is van Europees geld, hoe draconisch de voorwaarden van die leningen ook mogen zijn.

Irish Independent voorspelt dat de regering zal betogen dat een nee “verschrikkelijke gevolgen” zal hebben.

Een kleine troost is dat deze kwestie makkelijker te begrijpen is dan de inhoud en de gevolgen van de verdragen van Maastricht of Lissabon. Regeringen hebben onterecht beweerd dat die verdragen er niet zo toe deden. Het gevoel dat het electoraat zand in de ogen werd gestrooid moet hebben bijgedragen aan de verwerping ervan – althans in de eerste ronde. Met een klein beetje inspanning valt het huidige begrotingsverdrag daarentegen wel te begrijpen. Het is niet zo moeilijk te bedenken wat er zou kunnen gebeuren als het zou worden afgewezen.(…) De grote ironie is dat er in het begrotingsverdrag weinig bepalingen staan die niet allang deel uitmaken van de Ierse wet, op grond van de verscherping van de regels van de eurozone van het afgelopen jaar.

De nieuwe structuur van de euro dreigt al bij de geboorte misvormd te raken: het is niet ondenkbaar dat uiteindelijk slechts 16 lidstaten zich in het door Duitsland gewenste bezuinigingscorset laten persen.

Berlijn had natuurlijk liever gezien dat Ierland zou afzien van een volksraadpleging over Europa, stelt ook Süddeutsche Zeitung.

[…] dit keer gaat het niet zozeer om de eurozone als wel om Ierland zelf. […] De Ieren kunnen uit eigenbelang maar beter instemmen met dit verdrag. Anders krijgen ze geen hulp.

Het gaat dus meer om de Ierse identiteit dan om de ‘gouden regel’, schrijft Die Zeit.  

Volgens de eurobarometer zijn de Ieren de grootste voorstanders van de Europese Unie. Hun liefde voor de EU wordt echter vooral ingegeven door de afwijzende houding van Engeland. Ze willen laten zien dat zij heel anders zijn dan de Britten. Het land zal straks moeten leven met een beslissing die het zelfbeeld zal bepalen van een hele generatie. Ofwel ze worden in alle opzichten Europeaan en geven hun uitzonderingspositie ten westen van de Britse eilanden op. Ofwel ze blijven net als hun Britse buren met één been binnen en één been buiten de Unie – en schuiven meer op naar Engeland, Schotland en Wales.

De functionaris gaf toe dat het heel goed mogelijk is dat het besluit om al dan niet een stemming te houden uiteindelijk door het Ierse hooggerechtshof zal worden genomen, maar betoogde dat een referendum "niets van doen heeft met democratie". Irish Times meldt:

Het is niet volstrekt helder welke onderdelen van het verdrag op de wensen van de regering zijn afgestemd, maar wel is bekend dat Ierse ambtenaren zich er sterk voor hebben gemaakt nieuwe, strengere maxima voor schulden en tekorten in de wetgeving te mogen opnemen en buiten de grondwet te mogen houden.

Niettemin staan de Ierse oppositiepartijen, waaronder Fianna Fáil en SinnFéin, te popelen om de nieuwe regels bij de rechter aan te vechten om zo een stemming af te dwingen, schrijft Irish Examiner. In het Ierse parlement wordt over dit onderwerp momenteel heftig gediscussieerd. 

Arthur Beesley, Europa-correspondent voor Irish Times, merkt op dat Ierland "niet onbekend is" met "bemoeizuchtig toezicht van buitenaf op binnenlandse aangelegenheden" sinds de financiële injectie van 85 miljard euro uit de koker van EU/ECB/IMF. Hij vreest echter dat Ierland met het nieuwe verdrag dit toezicht "voor altijd" krijgt opgedrongen.

Dat je in een noodsituatie waarin de staat geen toegang meer heeft tot particuliere schuldenmarkten, gedwee de bikkelharde eisen van de trojka opvolgt, is tot daar aan toe. Het is echter iets heel anders te aanvaarden dat de handen van toekomstige regeringen gebonden zullen zijn door de groeiende verplichtingen van Ierland aan Europa – zelfs wanneer de staat opnieuw op eigen benen kan staan.

Beesley suggereert ook dat als door het nieuwe verdrag referenda worden verworpen, dit "de terugkeer van Ierland op de markten ernstig zou belemmeren".

Belangrijker nog is het feit dat landen die het pact niet binnen dertien maanden ratificeren, niet langer recht hebben op bijstand uit het permanente noodfonds van de EU. Waarnemers zullen wellicht concluderen dat er een luchtje zit aan deze bepaling, die door Duitsland is bedacht.

Met een beroep op de Europees Handvest der Grondrechten heeft het Gerechtshof vraagtekens gesteld bij deze regeling. Omdat in 2010 ongeveer 90 procent van alle vluchtelingen via Griekenland de EU zijn binnengekomen, oordeelde het gerechtshof, dat het “voor de Griekse autoriteiten feitelijk onmogelijk is deze toestroom meester te blijven”, aldus Die Tageszeitung. Daardoor zou de situatie voor de vluchtelingen dikwijls onverdraaglijk zijn en de afwikkeling van de asielaanvragen nodeloos worden vertraagd. Om deze redenen konden Londen en Dublin de risico's van het terugsturen van de vluchtelingen naar Griekenland volgens het hof niet negeren.

Met deze uitspraak heeft het Europees Gerechtshof bepaald dat “de asielaanvraag in het land moet worden beoordeeld waar de vluchteling zich daadwerkelijk bevindt”, aldus het links-liberale dagblad. Het merkt overigens op dat de “Duitse regering zich vooralsnog tegen een algemene wijziging van het Dublin-systeem verzet.”

De aankondiging komt ongeveer twee weken nadat was gebleken dat de Ierse begroting was onderworpen aan een inspectie in de Duitse Bondsdag, een aanwijzing dat Ierland veel – economische – soevereiniteit heeft moeten inleveren na het aanvaarden van een noodkrediet van 85 miljard euro van de 'trojka' (de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en het IMF) in november 2010.

Op 4 december zei premier Enda Kenny op televisie dat “moeilijke keuzes nooit eenvoudig zijn.” Zijn toespraak ontlokte een bittere aanval aan columnist Fintan O’Toole: 

"De werkelijk moeilijke beslissingen worden niet genomen […] Als de pijn eerlijk zou worden verdeeld, zou dit land een gelijkere samenleving zijn dan vóór de crisis, omdat de rijken het grootste deel van de lasten zouden dragen. […] De ongelijkheid neemt echter snel toe. In 2009 verdiende de rijkste 20 procent van de bevolking 4,3 maal het inkomen van de armste 20 procent. In 2010 was dat al 5,5 maal".

Eerder had deze wet al de kop gekost aan de Ierse premier Brian Cowen, de Portugese premier José Socrates, de Griekse premier George Papandreou en de Spaanse premier José Luis Zapatero. Deze laatste premier blijft nog aan tot aan de vervroegde parlementsverkiezingen van 20 november, maar heeft zich, net als zijn collega’s, niet herkiesbaar gesteld. Hij kondigde aan dat hij de politiek na de verkiezingen, die zijn socialistische partij waarschijnlijk gaat verliezen, zal verlaten.

De wet van de schuldencrisis is even meedogenloos als een natuurwet en jaagt regeringen van het pluche die te zwak zijn om de crisis het hoofd te bieden. Zwak, omdat ze in deze crisis aan hun lot zijn overgelaten: we hebben gezien dat er pas solidariteit tussen de eurolanden is ontstaan toen duidelijk werd dat de euro – voor hen allen van levensbelang – in zijn voortbestaan werd bedreigd. Zwak, omdat ze moesten worden gedwongen de bezuinigingsmaatregelen te aanvaarden, waarover feitelijk niet kon worden onderhandeld, maar die werden gedicteerd door internationale instellingen als het IMF en de EU. Bovendien zwak omdat ze de steun van een volk moesten missen dat hen immers niet heeft gekozen om te moeten toezien hoe de sociale verworvenheden op losse schroeven worden gezet. En tot slot ook zwak omdat ze niet in staat bleken het volk de waarheid te vertellen, dat wil zeggen dat ze niet veel konden doen tegen de aanvallen van de markten, behalve dan proberen de schade te beperken.

Als gevolg daarvan zagen regeringen dat hun speelruimte steeds verder werd ingeperkt, dat hun rol in tijden van crisis werd teruggebracht tot het toepassen van besluiten die elders waren genomen en tot het besturen van de dagelijkse gang van zaken. De verschillen en de kloven die de politiek van “voor de crisis” kenmerkten, vervagen en politici lijken niet in staat oplossingen aan te dragen – of zich zelfs maar een voorstelling ervan te maken – die buiten de gebaande paden liggen. Burgers raken gedesoriënteerd en ze worden sceptisch over het probleemoplossend vermogen van de politiek. De politiek ziet haar mandaat nog verder afbrokkelen, ten bate van een zakenkabinet.

Toch zijn politici nog altijd de dragers van het democratische mandaat. Het probleem is alleen dat de kwesties waarmee ze worden geconfronteerd de grenzen van de nationale soevereiniteit overstijgen. Die soevereiniteit vormt zowel de basis als ook de grens voor hun actieradius. In de ogen van de burger missen supranationale organisaties zoals de EU, die veel doeltreffender zouden kunnen ingrijpen bij deze kwesties, op hun beurt juist dit democratische mandaat. Maar lidstaten aarzelen, soms ook terecht, om nieuwe bevoegdheden over te dragen aan de EU. Er zijn dan ook crises nodig zoals de huidige in Europa, met alle gevolgen van dien, om onder ogen te zien dat deze cirkel moet worden doorbroken.

Maar eigenlijk is dat er wel degelijk. Daarvoor hebben we immers de Europese Commissie, die toeziet op de naleving van de verdragen. Zij vormt de ‘economische regering’ van de EU, zoals voorzitter José Manuel Barroso kortgeleden weer eens benadrukte. Echter, als het om de eurozone gaat, dan is het de Eurogroep, dat wil zeggen de ministers van Financiën en dus de regeringen, die het voor het zeggen hebben. Parijs en Berlijn dus. Met de recente benoeming van de voorzitter van de Europese Raad, Herman van Rompuy, tot ‘Mister Euro’, waaraan Angela Merkel en Nicolas Sarkozy hun zegen hebben gegeven, is de rol van de lidstaten, Duitsland en Frankrijk voorop, bij het economisch bestuur van ‘Euroland’ versterkt. 

De moeilijkheid zit hem in het feit dat deze configuratie niet stoelt op een verdrag en dat de besluiten van ‘Merkozy’ hoe langer hoe minder onderwerp van discussie lijken te zijn, zelfs niet binnen de eurozone. Geen enkel ander land is namelijk in staat om invloed op de besprekingen uit te oefenen of tegenwicht te bieden tegen een stoomwals die zich steeds minder bekommert om beleefdheid tegenover gelijken, zoals wel is gebleken uit de toon waarop een mogelijk referendum in Griekenland door ‘Merkozy’ is neergesabeld.

Van de andere ‘grote landen’ zit Italië, de derde economie van de eurozone, vanwege zijn instabiele regering en kwetsbare overheidsfinanciën in het beklaagdenbankje. Spanje, dat aan de vooravond staat van verkiezingen, is ook nog niet uit de problemen. Zij hebben zwaar te lijden onder de schuldencrisis en zijn, net als Portugal en Ierland, nog ver af van de tripe A-rating van de kredietbeoordelaars, die landen die deze status nog wel genieten bovennatuurlijke krachten lijkt toe te kennen. Dat verklaart overigens waarom de Franse president zijn land met alle geweld binnen deze meest gewilde kring van dit moment wil handhaven. De overige landen van de eurozone – Oostenrijk, Finland, Luxemburg en Nederland – leggen geen gewicht in de schaal of scharen zich achter het Frans-Duitse koppel. 

Hoewel het wellicht lukt de gevaarlijkste klippen te omzeilen, lijkt er echter geen helder beeld te zijn van de koers die men het euroschip wil laten varen – en daarvoor heeft het duo ook helemaal geen mandaat. Dit ontbreken van duidelijkheid en legitimiteit drukt zwaar op het verloop van de crisis en wekt de indruk dat zonder kompas wordt gevaren. Nu men in zwaar weer verzeild is geraakt, wil men het roer alleen overgeven aan iemand die het schip en de bemanning naar een veilige haven weet te loodsen. 

In dezelfde krant vraagt columnist Brendan Keenan zich af of deze vreemde situatie houdbaar is: “Hij zal dan wel een gekozen volksvertegenwoordiger zijn, maar hij is gemuilkorfd door de grondwet die hij belichaamt terwijl er allerlei dingen gebeuren waarmee hij het alleen maar grondig oneens kan zijn. Kan er iets gedaan worden voordat hij zal koken van frustratie, of erger nog, zich in verbitterd stilzwijgen zal hullen?"

Desalniettemin concludeert Keenan dat de nieuw verkozen president een waardevolle rol zou kunnen spelen in het aan de man brengen van het regeringsbeleid, dat veel tegenstrijdigheden bevat: “Het moeilijkste voor de regering is om de tegenstrijdige draden bij elkaar te naaien tot iets wat op een strategie lijkt:  verminderde uitgifte van leningen, beschermen van kwetsbare groepen in de samenleving, stimulering van export en investeringen en tegelijkertijd het tegemoetkomen aan onze crediteuren, of dat nu de trojka is of de markten”.

Het idee erachter zou zijn om een gemeenschappelijke instantie op te zetten, "een soort equivalent van de Treuhand Anstalt die Duitsland in 1990 oprichtte om zo'n 8500 Oostduitse bedrijven te privatiseren". Griekenland zou dan al zijn publieke activa (banken, vastgoed, telefonie, havens e.d.), voor een totale waarde van 125 miljard euro, moeten overdragen aan deze instantie, die wordt overgenomen door een Europese instelling en vervolgens de privatisering van de activa vóór 2025 gaat aansturen. Het geld dat op die manier vrijkomt kan door Athene worden gebruikt om zijn staatsobligaties terug te kopen van de ECB en het Europees Financieel Stabiliteitsfonds (EFSF). De verhouding tussen schuld en bnp zou daarmee worden teruggebracht van 145 naar 88 procent. De rentepercentages op de Griekse schuld zouden met 50 procent dalen en Athene zou kunnen terugkeren op de internationale markten.

Met dit saneringsplan "zouden speculateurs, die gokken op het instorten van de koersen van niet alleen de Griekse maar ook de Spaanse, Italiaanse en Ierse staatsobligaties, geen enkele winst meer maken", aldus de krant. Het plan kan echter "rekenen op verzet van banken en financiële markten. Van de banken, omdat die waarschijnlijk zo hun eigen ideeën hebben over de privatisering van de Griekse activa, en van de financiële markten, omdat de huidige onzekere situatie talloze lucratieve mogelijkheden biedt om te gokken". Voorlopig staat Eureca nog niet op de agenda van de Europese leiders.

Roemenië heeft tot nu toe bijvoorbeeld slechts 2,9 procent van het toegewezen bedrag kunnen benutten, terwijl Griekenland alleen heeft kunnen profiteren van 7,9 procent van de structurele hulp die het land op grond van de Europese begroting van 2007-2013 was toebedacht. “Eerst overlaadt de Europese Unie bankroete Europese staten met financiële hulp, en nu biedt zij hen speciale voorwaarden voor structurele hulp... In plaats van te worden beloond omdat het land zichzelf niet op onredelijke wijze in de schulden heeft gestoken, wordt Polen nu gestraft”, aldus het boze hoofdartikel in DGP. Hierin wordt het besluit van de Europese Commissie omschreven als een maatregel die “oneerlijk” is, en bedoeld is om “de Unie te verdelen in plaats van haar te verenigen.”

Vanuit Portugal meldt Público tevens: “De eurozone verlaagt de rente die Portugal moet betalen en heft hiermee de aanvankelijke ‘sanctie’ op”. Portugal is het derde euroland dat financiële hulp ontvangt. Lissabon zal nu over de noodlening van 78 miljard euro die in 15 jaar terugbetaald moet worden een rente van 3,5 procent moeten betalen. 

De situatieschets is bekend. Voor Griekenland nadert het faillissement, ondanks de bezuinigingsmaatregelen en de extra leningen van EU en IMF. De Portugese en Ierse staatsobligaties hebben van de kredietbeoordelaars de “junkstatus” gekregen en Italië moet bijna met het mes op de keel instemmen met een plan om veertig miljard te bezuinigen. Met het oog daarop ruziën de 17 eurolanden, de Europese Centrale Bank en de Europese Commissie voort over de vraag welke strategie er moet worden gekozen. "Bij gebrek aan politieke richting zijn we aan het muggenziften geslagen over de voorwaarden waarop de banksector gaat deelnemen aan het nieuwe noodhulpplan voor Griekenland. Maar, heren ministers, dat is net zoiets als het behandelen van een verkoudheid terwijl het gevaar van kanker dreigt!" stelt de Franse krant Le Monde vast, daags na de vergadering van de Europese ministers van Financiën die overigens zonder resultaat bleef.

Toch gelden er voor onze leiders verzachtende omstandigheden, die tegelijkertijd een reden zijn om ons nog meer zorgen te maken. De eerste, zo schrijft Die Zeit, is dat onze leiders moeten kiezen tussen enerzijds politieke druk in eigen land om geen noodleningen meer te verstrekken die duidelijk niet effectief zijn, maar wel op de bevolking drukken zonder dat de banken daar last van hebben en anderzijds een financiële sector, die zijn eigen tempo oplegt en lidstaten dus verzwakt, maar ook een belangrijk argument bezit: het geld van die sector is namelijk onmisbaar voor de financiering van staatsleningen.

De tweede reden is afkomstig vanuit de Verenigde Staten. Op 14 juli heeft kredietbeoordelaar Standard & Poor's gedreigd de kredietwaardigheid van de Verenigde Staten te verlagen. In Washington is Barack Obama er tot nu toe niet in geslaagd de Republikeinen over te halen hem te helpen bij het vaststellen van een begroting. De financiële crisis die Europa ondermijnt, dreigt nu dus ook Amerika te verzwakken, waardoor de situatie in Europa alleen nog maar verder zou verslechteren. Overigens lijken de Amerikaanse volksvertegenwoordigers niet beter op hun taak berekend te zijn dan de Europeanen.

Ook al zijn de Europese leiders besluiteloos, incompetent of gewoonweg verlamd geraakt door wat er op het spel staat en door het gevoel dat ze niet langer heer en meester zijn over het lot van hun eigen land, toch zullen ze onderhand blijk moeten gaan geven van hun vastberadenheid. Wie weet welke weg het beste kan worden gevolgd, mag het zeggen.