Angela Merkel en Nicolas Sarkozy slaagden erin de goedkeuring van hun partners te krijgen om begrotingsdiscipline in het Europese marmer te mogen beitelen. Maar de gematigde reactie van de financiële markten de dag na de top is wellicht een aanwijzing dat het allemaal nog niet voorbij is.

Want afgezien van de euro-obligaties waar veel financiële experts om vroegen, wordt er in het principe-akkoord ook niet gerept over een bankvergunning betreffende het Europese stabiliteitsmechanisme (ESM) dat in juni 2012 zal worden ingevoerd. 

Daarmee zou het ESM geld kunnen lenen bij de Centrale Europese Bank, waarmee de eurozone over onbeperkte middelen zou beschikken om landen in moeilijkheden tegemoet te komen. Deze mogelijkheid wordt echter nog steeds afgewezen door Duitsland, dat bang is voor inflatie en politieke invloed op de centrale bank.

De weigering zorgt ervoor dat het de eurozone aan slagkracht blijft ontberen waarmee de markten aan het verstand zou kunnen worden gebracht dat ze bestand is tegen iedere storm.

Met aanpassing van het Europese Verdrag in het vooruitzicht, wint de Unie een beetje tijd en zouden we onze euro's begin 2012 nog kunnen gebruiken, in tegenstelling tot wat sommige zwartkijkers in de afgelopen weken beweerden. Dat is geen slecht resultaat.

Maar wat je ook mag vinden over de markten, kredietbeoordelaars en speculanten die de Europese economieën aanvallen, we mogen hopen dat ze zich tevreden zullen stellen met het besluit van de lidstaten. Want de prijs die er betaald moet worden is al erg hoog: de institutionalisering van een Europa 'met meerdere snelheden', en de vraag die zich nu al opdringt over de toekomst van Groot-Brittanië binnen de EU. 

Hoewel we er niet onderuit kunnen om deze beslissende politieke problemen op te lossen, zouden twee gebaren deze prijs acceptabeler maken. Ten eerste zou Duitsland, nu het land de discipline heeft gekregen die ze van de rest eiste, zich moeten openstellen voor het idee dat monetaire stabiliteit misschien verenigbaar is met een vorm van solidariteit zoals euro-obligaties of een meer heldere steun van de ECB aan de verzwakte landen. 

Daarnaast zouden de Europese regeringen zich ervan bewust moeten worden dat zij de bezuinigingslogica los moeten laten en de basis moeten leggen voor een werkelijk groeibeleid op EU-niveau. Ze hebben daarvoor al een hulpmiddel: de Europa 2020-strategie, die er alleen nog maar om vraagt eindelijk serieus te worden genomen.

Met andere woorden, aldus de kop van de Oostenrijkse krant Die Presse, de EU voorziet zichzelf van een Europees monetair fonds, iets dat een jaar geleden nog onvoorstelbaar leek. Zo sluipt er beetje bij beetje en onder druk van de gebeurtenissen toch een soort informeel federalisme de EU binnen, terwijl de lidstaten steeds vaker duidelijk blijk geven van hun nationale belangen en wensen, ten koste van de Europese Unie. Een paradoxale maar onvermijdelijke ontwikkeling als Europa uit de huidige crisis wil komen. Want een dergelijk fonds zou de aanvallen van de markten op de meest kwetsbare landen ongetwijfeld hebben kunnen afweren of op zijn minst kunnen afzwakken.

Toch blijft er een gevoel van onbehagen bestaan. Ten eerste, zoals de Duitse krant Süddeutsche Zeitung deze week opmerkte, wekken de Europese leiders niet bepaald de indruk dat ze werkelijk weten welke kant ze op gaan. Het zeer technische debat over het uitgeven van euro-obligaties werd op grote schaal ontweken, maar het toont dat er grote verschillen bestaan tussen de lidstaten, de Europese Centrale Bank en misschien zelfs ook wel de financiële kringen, en dat die verschillen de landen van de eurozone, die het sterkst zijn overgeleverd aan de reacties van de markten, nog kwetsbaarder zouden kunnen maken.

Bovendien blijft de aanpassing van het Verdrag van Lissabon in de ogen van de meeste Europese burgers een duistere politieke daad. Burgers worden immers nog steeds dagelijks geconfronteerd met de gevolgen van de economische crisis en van het bezuinigingsbeleid. Voor Grieken of Ieren staan de reddingsplannen, waartoe hun partners hebben besloten, gelijk aan het brengen van offers en dat wekt dus hun woede op. Voor veel Duitsers lijkt deze solidariteit bovendien op een afpersing van de euro’s die ze met hun harde werken hebben weten te vergaren. En in andere landen betekent het resultaat van de lange onderhandelingen tussen de leiders onderling, hoe nuttig ook, maar weinig in de ogen van de mensen die direct getroffen zijn door werkeloosheid en een daling van hun welvaartsniveau.

Gebrekkige communicatie of onvoldoende politieke antwoorden? In 2011 zullen de lidstaten een antwoord moeten kunnen geven op deze vraag, want zonder draagvlak onder de bevolking komen we niet uit de crisis.

Nu al maken bepaalde waarnemers en politici zich zorgen over de gevolgen van deze ontwikkeling. De Ieren, die de grootste moeite hadden om het huidige Verdrag te ratificeren, zouden opnieuw moeten stemmen. Het land werd echter vol getroffen door de crisis, wat het vertrouwen in de machthebbers niet ten goede komt. De Tsjechen stelden bij monde van hun president Vacláv Klaus de ontdertekening van het Verdrag tot op het laatste moment uit. Zouden zij er zin in hebben om het proces opnieuw op te starten? De Fransen en Nederlanders kregen geen referendum om zich uit te spreken over het Verdrag dat de grondwet moest vervangen die door hen verworpen werd. Zouden zij de nieuwe tekst accepteren, zelfs al gaat het maar om een kleine wijziging? Of zou ieder land liever een nieuw verdrag zien waarin korte metten wordt gemaakt met de zwakke punten van Lissabon?

De Europese leiders hebben wellicht de doos van Pandora geopend. Maar nood breekt wetten. Deze kans om de steunmaatregelen voor staten die in moeilijkheden verkeren en voor de eurozone een permanent karakter te geven, mag niet gemist worden. Toen de eenheidsmunt in de jaren negentig werd ingevoerd waren er nog geen aanwijzingen voor de economische en begrotingsproblemen die Europa op dit moment meemaakt. De gemeenschappelijke aanpak, die bestaat uit gerichte en meestal pragmatische stappen, heeft duidelijk zijn beste tijd gehad. Maar in deze crisis, en omdat het Europese project en het functioneren van Europa nu eenmaal niet volledig kunnen worden stilgelegd, blijft deze oplossing, om met Churchill te spreken, de minst slechte.

De overeenkomst waarin de contouren van de toekomstige Europese diplomatieke dienst zijn vastgelegd, op 21 juni gesloten onder leiding van Catherine Ashton, is een episode van de slag die het Parlement levert tegen de "suprematie van de staten in Brussel". De Commissie, de Raad en het Parlement hebben een compromis gesloten om het functioneren mogelijk te maken van een constructie met ongeveer zevenduizend ambtenaren, voor zestig procent bestaand uit Europese en voor veertig procent uit nationale diplomaten.

Le Monde herinnert eraan dat europarlementariërs tevergeefs hadden verlangd "dat de dienst geïntegreerd zou worden in de Europese Commissie om het functioneren en het budget ervan beter te kunnen controleren". Ze zijn van mening dat de Commissie zich op hen moet verlaten om communautaire projecten tot een goed einde te brengen. "De verwarring die heerste rond de redding van Griekenland 'heeft de beperkingen aangetoond' van het overleg tussen de staten", benadrukt de voormalige Belgische premier Guy Verhofstadt, leider van de liberalen in het Parlement, die wordt beschouwd als "een van de invloedrijkste mensen van deze instelling."

Dit standpunt is niet nieuw, verklaart Le Monde, maar het Verdrag van Lissabon heeft er "nieuwe kracht" aan gegeven. "De Europarlementariërs beschikken nu immers over nieuwe privileges en ze zijn van plan die te gebruiken: meer gezamenlijke besluitvorming met de Raad, toegenomen budgettaire macht en de bevoegdheid om internationale akkoorden in hun geheel te verwerpen." Een offensief, zo luidt de conclusie van het dagblad, dat de hoofdsteden en de Europese Raad behoorlijk op de zenuwen zal werken.

Een van de verklaringen die het Witte Huis gaf voor deze beslissing is dat nog altijd niet duidelijk is wie er namens Europa spreekt. Het Verdrag van Lissabon zou dit probleem oplossen, hadden de leiders van de zevenentwintig lidstaten beloofd, en Europa zou zich eindelijk de rol van mondiale macht kunnen aanmeten die ze met recht nastreeft. Maar wanneer het erom gaat om de doorvoering van het verdrag, waarbij ze zichzelf een beetje moeten wegcijferen ten guste van de instellingen waarvan ze de EU hebben voorzien – te beginnen bij een vaste president van de Europese Raad -, krijgen oude reflexen en het ‘ieder voor zich’ toch weer de overhand. In Kopenhagen hebben we gezien waar dat toe leidt.

De Europese regeringsleiders kibbelen dus over wie Obama gaat ontvangen of verdringen zich om naast hem op de foto te komen. Degenen die – en dat zijn er velen- op dit moment niet zo populair zijn doen er alles aan om een vriendschapsbetuiging aan hem te ontlokken, puur voor intern gebruik, alsof de Amerikaanse president de macht zou hebben om de peilingen om te buigen, als een wonderbaarlijk icoon.

Barack Obama heeft een wonder verwezenlijkt door het Witte Huis binnen te komen. Daar gaat hij de crisis te lijf, bestrijdt hij de opkomst van China en India, vecht hij tegen Iran, tegen de situatie in het Midden-Oosten en Afghanistan. Als de Europeanen willen meetellen in deze reeks vraagstukken, weten ze wat hen te doen staat. 

Gian Paolo Accardo

Een van de belangrijkste Amerikaanse neoconservatieve denkers is Léo Strauss, een van oorsprong Duitse filosoof die in 1973 is overleden. Uit een controversiële uitleg van het gedachtegoed van deze filosoof, hebben de oorlogsarchitecten van Bush het idee overgehouden dat het ”nodig [is] te liegen tegen het volk over de aard van de politieke werkelijkheid. Maar de elite erkent die werkelijkheid en houdt die voor zichzelf”, verklaarde de Amerikaanse commentator William Pfaff in 2003. In democratische samenlevingen bestaat deze neiging niet alleen bij ideologen. Omdat de Europese regeringsleiders gedwongen worden om rekenschap af te leggen van soms ingewikkelde beslissingen ten overstaan van steeds heviger wordende reacties van de publieke opinie, zouden ze kunnen bezwijken voor deze elitaire houding. Dit was het geval met Irak, maar het zou niet het geval moeten zijn met de besluitvorming rond de Europese Unie. De manier waarop het Verdrag van Lissabon in werking is getreden is niet geheel democratisch te noemen. De toepassing ervan, zoals Le Monde vorige week schreef, geeft aanleiding tot machtsspelletjes die onbegrijpelijk zijn voor de burgers. Dit heeft een bepaalde onmacht van de EU ten gevolg, die het Europese elitarisme alleen maar minder acceptabel maakt. 

Eric Maurice

“Ik denk dat men zich op enig moment gaat afvragen:  ‘Mijn hemel, wat hebben we gedaan?’”, schreef politicoloog Hugo Brady op euobserver.com. Met het Verdrag van Lissabon is er immers alles aan gedaan om de lidstaten weer in het middelpunt te zetten: met een voorzitter van de Commissie (José Manuel Barroso), een president van de Raad (Herman van Rompuy) en een Hoge Vertegenwoordigster voor het Buitenlands beleid (Catherine Ashton), die werden geselecteerd om de leiders van de grote landen niet in de schaduw te stellen, komt er een einde aan de federalistische ambities. Alles, behalve dan de versterking van de rechten van het Europees Parlement.

Uiteraard is het een goede zaak om meer gewicht toe te kennen aan de enige werkelijk gekozen vertegenwoordigers binnen de hele Europese gemeenschap. Maar bij gebrek aan een echte Europese vertegenwoordiging, met partijen, programma's en verkiezingscampagnes die verder gaan dan de lokale uitdagingen, loopt dit parlement met zijn nieuwe bevoegdheden het risico dat het zich louter op slinkse wijze kan manifesteren.

Een eerste voorbeeld daarvan zouden de hoorzittingen over de Europese commissarissen kunnen zijn. We weten dat de benoemingen van Van Rompuy en Ashton voornamelijk het resultaat zijn van onderhandelingen tussen Europees links en rechts. De europarlementariërs slijpen hun wapens nu al om een kandidaat voor een commissarispost te laten struikelen. Zo staan volgens de Poolse krant Gazeta Wyborcza de Tsjech Štefan Füle en de Hongaar Làszló Andor al in het strafbankje vanwege hun verleden in communistische tijden. Het zou jammer zijn als de Europarlementariërs hun nationale ruzies en hun wens om zich te bewijzen boven het algemeen belang zouden stellen, terwijl er concrete problemen op hen liggen te wachten.

E.M.

Maar in diezelfde week heeft de Europese Unie weer eens laten zien dat ze niet in staat is om met één stem te spreken. Op 20 oktober zijn de onderhandelingen tussen de Europese ministers van Financiën over de steun aan ontwikkelingslanden -zodat zij hun steentje kunnen bijdragen aan de strijd tegen de klimaatverandering- op een mislukking uitgelopen. Zelfs over een bedrag dat de helft lager ligt dan wat volgens experts nodig is (30 miljard euro) kon geen overeenstemming worden bereikt: teveel landen vrezen dat de bijdragen per land niet eerlijk verdeeld zullen worden. Wouter Bos, de Nederlandse minister van Financiën, sprak met recht van een “blamage”, en ook zijn Zweedse collega Anders Borg zei “zeer teleurgesteld” te zijn.

De dag daarop gebeurde iets soortgelijks: de ministers van Milieuzaken konden het niet eens worden over het meest heikele punt: dat van de ongebruikte emissierechten van Oost-Europese staten. De onderhandelingen laten ook zien dat de ‘kleine’ lidstaten geneigd zijn om de verantwoordelijkheid af te schuiven op de ‘grote’ lidstaten. Het uitblijven van een akkoord tussen de ministers van Financiën zou met name te wijten zijn aan de terughoudendheid van Duitsland, dat wacht op de formatie van een nieuwe regering. We kunnen ons echter niet aan de indruk onttrekken dat dit, zoals vaak het geval is, een voorwendsel is om een gezamenlijke stellingname voor zich uit te schuiven, of een gebrek aan politieke wil om een consensus te vinden. Maar het is vooral een gebrek aan bewustzijn dat als het Europa niet lukt om met één stem te spreken, zij niet gehoord zal worden.

J.S.

Václav Havel heeft op 15 oktober de grote stilte rond de kwestie doorbroken. Hij heeft de negatieve houding van Václav Klaus als “onverantwoordelijk en gevaarlijk” bestempeld, meldt Lidové Noviny. Waardoor komt  het dan dat Klaus zo’n brede steun van de bevolking geniet? “Doordat geen enkele politicus is in staat geweest de publieke opinie ervan te overtuigen dat het Verdrag van Lissabon een prachtige uitvinding is, zonder welke Europa uit elkaar zou vallen”, meent deze krant.

De bevoegdheden van het staatshoofd zijn beperkt en hij zou eigenlijk louter een vertegenwoordigende rol moeten vervullen. Maar door een gevoel van intellectuele superioriteit haalt Václav Klaus zijn functie en zijn meningen echter voortdurend door elkaar. Zodra zich de gelegenheid voordoet, zal hij die dan ook steeds etaleren. Hij wil zijn hoofd boven het politieke maaiveld uitsteken en houdt er ideeën op na die indruisen tegen de algemeen heersende opinie. Zo wordt de opwarming van de aarde in wetenschappelijke en politieke kringen beschouwd als een feit, maar publiceert Klaus boeken waarin hij stelt dat de aarde juist aan het afkoelen is.

Hetzelfde gebeurt met het Verdrag van Lissabon. De Tsjechen willen weliswaar dat hun president tot ratificatie overgaat, maar hij verzet zich ertegen. Hij keert Europa zelfs de rug toe en vliegt naar Moskou, om de deuren van de Tsjechische nucleaire sector open te stellen voor Russische bedrijven. Klaus is niet geliefd in Europa en dus stelt hij zich op als dwarsligger. Hij toont zijn spierballen en geniet van het gevoel van macht dat dat hem even oplevert. Deze tactiek sorteert effect, want uit een recente enquête van het dagblad Lidové Noviny komt naar voren dat hij in Tsjechië nog steeds populair is.

Aan de vooravond van zijn herverkiezing in 2008 (door parlementariërs en niet door algemene verkiezingen) stelde het weekblad Respekt Klaus voor zich te laten behandelen voor zijn narcistische dwaling, waardoor hij niet bij machte is zich te houden aan de rol die hem volgens de grondwet toekomt. Tsjechië, dat in Europa toch al wordt beschouwd als een meer dan "exotisch" land, is de grote verliezer van deze situatie. Het narcisme van de president wordt door de druk vanuit Brussel alleen maar aangewakkerd. Hierdoor raakt het land nog meer geïsoleerd en verzandt het debat over Europa in persoonlijke twisten. M.B.

Nadat Ierland tijdens het eerste referendum in juni 2008 "nee" stemde, kwam het in Europa tot een botsing tussen twee opvattingen van het begrip "democratie". Volgens de eerste opvatting zou het niet mogelijk moeten zijn dat één enkel land, met een bevolking die minder dan 1% van de totale bevolking van de Unie vertegenwoordigt, de inwerkingtreding van een verdrag kan tegenhouden dat door vrijwel alle andere landen is geratificeerd. Volgens de tweede opvatting was het onaanvaardbaar dat het besluit van een volk dat rechtstreeks was geraadpleegd, terzijde werd geschoven en dat dit volk opnieuw moest gaan stemmen om zijn eerdere stem te herroepen.

Dankzij dit tweede referendum, en de uitkomst ervan, komen deze twee visies op de democratie voor een deel weer nader tot elkaar. Want om de Ieren zover te krijgen dat ze opnieuw gingen stemmen, moest er worden uitgelegd wat het Verdrag van Lissabon precies inhield. De Ieren hebben "ja" gezegd, omdat zij nu beter begrijpen hoe de Unie werkt en wat de positie van hun land binnen Europa is. Zij hebben zich uitgesproken over het verdrag – en dan ook uitsluitend over het verdrag -, waarbij ze hun ontevredenheid over de regering van premier Brian Cowen niet hebben laten meetellen. Je zou dan ook kunnen zeggen dat de Ieren de Europese burgers zijn die het Verdrag van Lissabon misschien wel het best kennen. Het feit dat zij het verdrag met zo'n grote meerderheid hebben goedgekeurd, wijst erop dat de burgers van andere landen ook tot een eenduidig besluit zouden komen als zij zich met kennis van zaken konden uitspreken, zonder dat nationale kwesties daarbij een rol zouden spelen.

Er wordt heel vaak gezegd dat Europa bang is voor het volk, of omgekeerd: dat Europa te ingewikkeld en te belangrijk is om het te onderwerpen aan de willekeur van kiezers die niet weten wat er op het spel staat. Daarom is de uitslag van afgelopen zaterdag goed nieuws. Maar dan moeten de Europese leiders wel inzien dat zij de kiezers niet bang moeten maken door hun te vertellen dat iedere stem een stem vóór of tegen Europa is. Want dat is niet de manier om een open en constructief debat op gang te brengen.

Momenteel zijn alle ogen gericht op de Tsjechische president Václav Klaus, die de ratificatie van het verdrag "in het belang van zijn land" tegenhoudt, vanuit de gedachte dat hij de laatste is die deze belangen kan verdedigen. Is het geen goed idee, meneer Klaus, om uw burgers eens aan het woord te laten?  E.M.