Op 17 april heeft bijna 20 procent van de Finse kiezers gestemd op een partij die sceptisch is over Europa en zich verzet tegen financiële steun aan eurolanden die in moeilijkheden verkeren. Een jaar voor de Franse presidentsverkiezingen maakt Marine Le Pen, leider van het Front National, grote kans de tweede ronde te bereiken. Haar programma: weg met de euro, protectionisme en sluiten van de grenzen. In Nederland wil de regering onder druk van populist Geert Wilders de verblijfsvoorwaarden voor buitenlanders, inclusief inwoners van de Europese Unie, aanscherpen. En Angela Merkel heeft, deels om de verkiezingsschade te beperken, de voorwaarden voor Duitse deelname aan stabilisering van de eurozone aangescherpt.

De afgelopen vijftien à twintig jaar hebben tegenstanders van Europa slechts een rol van ondergeschikt belang gespeeld en vormden extremistische partijen vooral een nationaal probleem (zelfs de crisis in Oostenrijk als gevolg van deelname aan de regering van de partij van Jörg Haider heeft op Europees niveau nauwelijks gevolgen gehad).

Nu deze groeperingen, die steeds meer kiezers trekken,  zich echter opwerpen als kandidaten voor de macht of als partners waar regeringen van lidstaten niet omheen kunnen, beïnvloeden zij het functioneren van de Europese Unie als geheel.

De EU, niet federalistisch genoeg om gecoördineerd en onafhankelijk van de politieke overwegingen van de lidstaten op te treden maar wel al te federalistisch om nauwe banden met de burgers te onderhouden, bevindt zich in een geheel nieuwe positie: de politieke stroming die aan het ontstaan is, gaat in tegen wat sinds de Tweede Wereldoorlog  wordt gezien als de kernwaarden van de EU en de onvermijdelijke zin van de Geschiedenis. Onze nationale en Europese leiders staan voor een enorme uitdaging.

Het wantrouwen ten opzichte van de traditionele politiek en de instellingen, die in hetzelfde tempo groeit naarmate de levensomstandigheden van Europeanen dalen als gevolg van de economische crisis en de bezuinigingsmaatregelen, wordt door de meeste commentatoren betiteld als ‘populisme’ en ‘antibeleid’. Een valkuil waar doorgaans lager opgeleide minderheidsgroeperingen binnen de bevolking in trappen, uit onwetendheid en als slachtoffer van het feit dat ze als gebruiksvoorwerp worden beschouwd.

Het feit dat een publiek, dat wordt gevormd door personen die duidelijk hoger opgeleid zijn dan het gemiddelde, blijk zou hebben gegeven van dergelijke sentimenten is een signaal dat tot nadenken zou moeten stemmen.

Volgens de definitie van Daniele Albertazzi en Duncan McDonnell wordt onder populisme verstaan "de ideologie die een deugdzaam volk tegenover een reeks elites plaatst die hen hun rechten, normen en waarden, welvaart en stem ontzegt". Na de economische crisis, die het leven van miljoenen Europeanen overhoop heeft gehaald, behalve dat van de elites, die aan het ontstaan van de crisis hebben bijgedragen, lijkt dit beeld op verontrustende wijze op de werkelijkheid, zoals in Ierland, waar de redding van de Anglo Irish Bank een vijfde kost van de welvaart die de Ieren in een jaar kunnen produceren.

Alain Touraine signaleerde het onlangs al, de kloof tussen arm en rijk wordt groter en vormt momenteel de grootste bedreiging voor de stabiliteit en de cohesie van de EU en haar lidstaten. De volkspartijen, die in de hele EU in opkomst zijn, vormen daarop een slecht antwoord. Toch kunnen de vragen die ze stellen niet van tafel worden geveegd, net zo min als hun aanvechtbare opvattingen.