Op dit moment zijn alle ogen gericht op Malmö, waar het Eurovisie Songfestival plaatsvindt. Ze zouden ook gericht kunnen zijn op wat er gaande is in Londen, Parijs en Berlijn, waar momenteel heel wat Europese visies worden ontwikkeld die op een dag toch echt besproken moeten worden.

Op 14 mei diende de Britse Conservatieve partij een wetsvoorstel in waarmee uiterlijk op 31 december 2017 een referendum wordt beoogd over de vraag: “Denkt u dat het Verenigd Koninkrijk lid moet blijven van de Europese Unie?” De voorwaarden voor het debat werden in januari al gesteld door premier David Cameron, toen hij vroeg om ‘een nieuw akkoord’ tussen zijn land en een soepelere EU. Door dat te doen stelde hij zich onbedoeld bloot aan de druk van eurosceptici binnen zijn partij en de UKIP. Door het referendum op te nemen in de wet, zal het heel moeilijk worden een stap terug te doen. Maar hij herinnerde daarmee ook zijn partners aan hun verantwoordelijkheden.

Op het Europese vasteland, zette François Hollande eindelijk de grote lijnen van zijn visie op de Unie uiteen. Op 16 mei gaf hij de EU twee jaar om de politieke unie handen en voeten te geven. “Dit is een Europese noodzaak”, legde de Franse president uit. Dat na die twee jaar ook de ambtstermijn van David Cameron afloopt, is misschien niet toevallig.

De Franse president stelde daarnaast een economische regering voor de eurozone voor, met een voorzitter, en die iedere maand bijeenkomt, evenals “een nieuwe stap op weg naar integratie met het toekennen van een begrotingsbevoegdheid aan de eurozone en de mogelijkheid om progressief obligaties uit te geven”.

Blijft de vraag wat Duitsland voorstelt. Dit betekent waarschijnlijk dat Europa tot 23 september zal moeten wachten om te weten wie de winnaar van de parlementsverkiezingen wordt. Angela Merkel lijkt stevig in het zadel van haar kanselierschap te zitten, maar over de rood-groene alliantie is het laatste woord nog niet gezegd.

Daarom lichtte misschien ook de sociaaldemocratische lijsttrekker Peer Steinbrück, op 14 mei zijn visie op Europa toe. Op het programma staan een versterking van de rol van het Europees Parlement, die deel zou moeten nemen aan de Europese Raden, en de transformatie van de Commissie in een eventueel gekozen regering die verantwoording aflegt aan het Parlement.

En Angela Merkel? Een jaar geleden uitte de kanselier de wens dat de Commissie de rol van regering op zich zou nemen, en de Raad van staatshoofden en regeringsleiders die van een Tweede Kamer binnen een Parlement met uitgebreide bevoegdheden. Onlangs nog herhaalde haar minister van Financiën Wolfgang Schäuble dat de bankenunie, die beschouwd wordt als een wezenlijke stap voor stabilisatie van de eurozone, niet in het leven kan worden geroepen zonder nieuw Europees verdrag. Het is dus wachten op wat zij nu voor gaat stellen.

De toespraak van François Hollande werd in Berlijn aandachtig gevolgd omdat er een gebaar werd verwacht van Frankrijk, waarover in het afgelopen jaar vaak werd gezegd dat het zich in stilte hulde. Maar er valt geen enkel Frans-Duits initiatief te verwachten voor het einde van het jaar. Pas tegen die tijd weten we of Hollande en Merkel weer voor een aantal jaar tot samenwerking veroordeeld zijn, of dat er een sociaaldemocratische Frans-Duitse as mogelijk is.

Het moeilijkst wordt het daarna, wanneer deze eventuele visie met die van de Britten moet worden geconfronteerd. Het zal ook moeilijk worden wanneer die visie geconfronteerd wordt met de realiteit van de Europese opinie. Vanuit dat standpunt gezien is een ander Frans-Duits initiatief nodig om een concrete visie op de toekomst van Europa moet stimuleren: de visie die er tussen nu en de volgende Europese top gepresenteerd moet worden om de jeugdwerkloosheid te kunnen bestrijden. Daar zullen we het vast nog over hebben.

Is er nog reden tot vreugde op deze dag van Europa en verjaardag van de Schumanverklaring (die heeft geleid tot de oprichting van de Unie)? Niet echt, zal u zeggen.

Europa staat er beroerd voor: het is getroffen door de zwaarste naoorlogse economische en institutionele crisis, verdeeld tussen een deugdzaam Noorden dat doodmoe is van de solidariteit en een achterblijvend Zuiden, het integratieproces is vastgelopen door de lidstaten die angstvallig aan hun soevereiniteit vasthouden, sommigen zijn voorstander van isolationisme en anderen van de confrontatie, Europa heeft te maken met de afkeer van zijn burgers en ga zo door. Kortom, zo menen de meest felle tegenstanders, het is slechts een kwestie van tijd voordat Europa ineenstort.

Toch zijn er ook redenen om te geloven dat Europa het dieptepunt al heeft bereikt en dat het aan het omhoog klimmen is. De tekenen daarvan zijn nog zwak en je hebt een vergrootglas en een zekere dosis van optimisme om ze te kunnen waarnemen. Maar ze zijn er zeker.

De bankenunie, essentieel om een volgende schuldencrisis te voorkomen, lijkt er nu te komen. Op 7 mei heeft Duitsland dit tot een “prioriteitsproject” bestempeld en gezegd dat de unie “snel” moet worden opgericht.

Met de euro, waar we zes maanden geleden nog maar weinig voor gaven, gaat het beter en het lijkt nu duidelijk dat niemand in Europa, met Duitsland voorop, nog wil dat de munt gaat verdwijnen. De eurozonelanden lijken ook te hebben begrepen dat het niet mogelijk is een munteenheid te delen zonder het economisch beleid onderling op elkaar af te stemmen.

Wat betreft het herstel van de economie lijkt het dat Berlijn, in navolging van Brussel, zijn houding ten opzichte van het bezuinigingsbeleid wat te willen versoepelen. De Duitse regering realiseert zich nu dat in het eigen belang is om Europese partners te hebben die weliswaar toegewijd, maar niet doodgebloed zijn. Zonder twijfel heeft de druk van Parijs, Madrid en de nieuwe Italiaanse regering hierbij een grote rol gespeeld.

Kortom, we zitten nog steeds in de tunnel, maar we zien het licht. En nee, het is niet het schijnsel van de koplamp van een aanstormde trein.

Gazeta Wyborcza vat pakkend samen waar wij op dit moment getuige van zijn: “Het einde van 24 jaar Balkanoorlog”, ook al zijn de littekens nog lang niet geheeld.

Op 19 april, 15 jaar na de NAVO-interventie en na maandenlange onderhandelingen onder de bescherming van de EU, hebben Servië en Kosovo een akkoord ondertekend waarmee hun relatie genormaliseerd is. Een gebaar dat terecht historisch genoemd mag worden, zelfs al betekent het nog geen erkenning van Pristina door Belgrado, en zal de uitvoering van de autonomie die er aan de gebieden met een Servische meerderheid is toegekend, ongetwijfeld moeizaam verlopen.

Minder dan een week later verricht de Servische president een symbolische daad, dit keer voor zijn Bosnische buren. De indruk die Tomislav Nikolić maakt, valt in het niet bij die van de Duitse kanselier Willy Brandt op zijn knieën voor het gedenkteken van het joodse getto in Warschau. Maar door “op zijn knieën” om vergiffenis te vragen voor “de misdaden in Srebrenica”, erkent hij de verantwoordelijkheid van Servië voor de genocide van 1995 en opent hij de weg naar een dialoog die op zijn beurt ook weer alles behalve gemakkelijk zal zijn.

Deze twee gebeurtenissen hebben een gemeenschappelijk kenmerk: de wens om de bladzijde over de oorlogen in het voormalig Joegoslavië om te slaan en zich richting de EU te begeven. In deze periode van Europese crisis laten de landen van de westelijke Balkan ons zien dat de Europese Unie nog over een beetje van zijn ‘soft power’ beschikt: het vermogen om de dichtstbijzijnde buurlanden te stabiliseren en te democratiseren.

Maar de wens van de Serviërs (wie zou er geloofd hebben dat de nationalist Nikolić en zijn premier Ivica Dačić, voormalig woordvoerder van Slobodan Milošević, die dubbele stap zouden zetten?), de Kosovaren en op langere termijn de Bosniërs, om bij Europa te mogen horen, kan voor de EU een gevaarlijke verbintenis opleveren. Want er dringen zich twee mogelijke scenario op waartussen eigenlijk een moeilijk te vinden gulden middenweg moet worden gevonden.

Door positief te reageren op deze bewijzen van goede wil en Servië (het meest vooruitstrevende land van de drie) binnen een aantal jaren te laten toetreden, ontstaat het risico van een te snelle en onvoldoende voorbereide uitbreiding. De economie, de overheidsstructuur, het rechtssysteem, en meer in het algemeen de politieke praktijken in deze nieuwe lidstaat, zouden nog te ver afstaan van de optimale Europese normen. En dat zou resulteren in een afwijzing door de publieke opinie binnen de EU en een desillusie in het land.

Van de andere kant zou het uitstellen van de toetreding ertoe kunnen leiden dat het enthousiasme voor hervormingen en democratisering van zijn leiders en de hele maatschappij wordt gesmoord.

In andere woorden: hoewel Servië en zijn buurlanden in de afgelopen dagen bemoedigende signalen afgaven, zal de EU een perspectief moeten schetsen door grenzen te stellen. Een politieke geometrieopgave waarin de EU nooit heeft uitgeblonken. Het voorbeeld van de toetreding van Cyprus, die moest bijdragen aan het oplossen van het probleem rond de Turkse bezetting van de helft van het eiland, en die van de doelloze onderhandelingen met Turkije, herinneren daar maar al te zeer aan. En des te meer aangezien de westelijke Balkan, het is bijna een cliché, een explosieve regio blijft.

De toetreding van Kroatië op 1 juli is geen toeval. Want niemand twijfelt eraan dat dat de leiders in Belgrado ertoe dwingt ervoor te zorgen dat het niet verbannen wordt naar de groep van kleine Balkanstaten zonder toetredingsperspectief. De toetreding moet ertoe leiden, zoals de politicoloog Jean-Sylvestre Mongrenier onlangs in herinnering bracht dat de rechtsstaat in het uitbreidingsbeleid centraal wordt gesteld”. Om beter voorbereid te zijn op de ontvangst van toekomstige toetreders en een ontgoochelend resultaat te voorkomen.