Görlitz is de meest oostelijke stad van Duitsland. De stad is rijk aan historische monumenten en koestert haar verleden. Tegelijkertijd kijkt zij samen met haar Poolse zusterstad Zgorzelec aan de overkant van de rivier, naar de toekomst.

Görlitz is om te beginnen een curiositeit op het gebied van tijd. De in de deelstaat Saksen gelegen stad ligt op 15 graden oosterlengte en geeft precies de tijd aan die geldt voor de Midden-Europese tijdzone. Toch verstrijkt de tijd hier niet helemaal zoals op andere plaatsen. Deze stad – die op de kaart van Duitsland niet te vinden is, noch als afrit van de autosnelweg, noch als productiestad – straalt vooral authenticiteit uit.

Als je door de straten wandelt is het net alsof je één groot geschiedenisboek doorbladert: huizen die dateren uit de begintijd van het Duitse Rijk, prachtig gerestaureerde renaissancegebouwen, barokke bouwwerken en Jugendstilhuizen. Hoe is het mogelijk dat er nog mensen wonen in deze stad, die door de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog gespaard bleef, vragen wij ons af, met onze moderne levensinstelling. Het is een even opwindende als misplaatste gedachte, want als er bijna vierduizend gebouwen op de monumentenlijst staan, zegt dat toch wel iets.

De sfeer van de stad spreekt sterk tot de verbeelding. De juwelierszaak aan de oostkant van de markt heet – in oud-Duits – "Handwerkerey" en verkoopt naast de gebruikelijke trouwringen, klokken en horloges, ook zelf gesmede sieraden, bevestigingshaken voor zonnewijzers en armbanden met Keltische motieven. Achter in de winkel staan houten banken die met huiden zijn overtrokken. Deze retrosfeer is ook de filmindustrie niet ontgaan. Quentin Tarantino nam voor zijn film Inglorious Basterds een scène van een vuurgevecht op de oude historische markt op. In deze film moesten Görlitz en zijn 58.000 inwoners Parijs tijdens de bezetting voorstellen.

Görlitz ligt in werkelijkheid aan de oever van de rivier de Neisse en is door twee bruggen verbonden met de stad Zgorzelec, in Polen. Zgorzelec was vroeger een buitenwijk van Görlitz, totdat het, in 1945, aan de andere kant van de grens terechtkwam. Je kunt met recht zeggen dat Europa hier volop aanwezig is. Görlitz is de meest oostelijke stad van Duitsland. De grens met Tsjechië ligt op slechts enkele kilometers naar het zuiden. Door dit enorme isolement wordt de indruk van een leven buiten de tijd alleen maar versterkt. In feite staat men hier bijna overal ver vanaf.

Zelfs de inwoners van Dresden hebben het idee dat Görlitz ver achter de bergen ligt, en vanuit Berlijn moet je eerst met een boemeltreintje naar Cottbus, voordat je de trein van de “Ostdeutschen Eisenbahngesellschaft” in zuidelijke richting kunt nemen om de Muskauer Heide over te steken, waar sinds enkele jaren weer wolven voorkomen. Met andere woorden: om Görlitz te bereiken moet je eerst de wildernis doorkruisen.

In de middeleeuwen was de stad een knooppunt op een belangrijke handelsroute, de Via Regia, die van Kiev naar Santiago de Compostella liep. Zo is de stad trouwens aan zijn rijkdommen gekomen, omdat er veel lakenfabrikanten woonden.

Een paar jaar geleden hebben Görlitz en Zgorzelec zich gezamenlijk kandidaat gesteld als Culturele Hoofdstad van Europa in 2010. Na het toerisme, is cultuur de tweede sector die de regio toekomstperspectieven kan bieden. Want de economische situatie van deze prachtige historische stad is niet echt florissant. Het werkloosheidspercentage bedraagt ruim 22%, terwijl de stad ook het trieste record van de grootste kinderarmoede bezit.

Als burgemeester is Michael Wieler zowel verantwoordelijk voor het culturele succes, als voor de sociale mislukking van zijn stad. Hij laat zich enthousiast uit over het plan om culturele hoofdstad te worden en voelt zich gedreven om vernieuwingen door te voeren. "Toen ik hier aankwam, was ik meteen gefascineerd door de mogelijkheden die de nabijheid van Zgorzelec bood, onze Poolse zusterstad. Maar vanuit historisch oogpunt en als buitenstaander wordt een situatie vaak anders bekeken dan door de betrokkenen zelf ", licht hij toe.

Anders gezegd: de inwoners van Görlitz tonen nauwelijks belangstelling voor hun buren in Zgorzelec. Zelfs niet na de uitbreiding van de EU en na de openstelling van de twee stadsbruggen in 2004. Toen er een keer sprake van was om een zwembad te bouwen in Görlitz, stelde de burgemeester zijn gemeenteraad voor om kosten te besparen door het zwembad samen met Zgorzelec te gebruiken. Een idee dat door een van de burgers van Görlitz werd bestempeld als een "waanvoorstelling van een ontwortelde Wessi".

Toch gelooft Michael Wieler heilig in de kracht van cultuur. Om te voorkomen dat het project "Culturele Hoofdstad van Europa 2010" wegzinkt in de Neisse, heeft Wieler het initiatief Kultur 2020 gelanceerd. De toekomst van Görlitz en Zgorzelec – dat sinds 1998 een Europese stad is – ligt in uitwisseling en gemeenschapszin; daar is de burgemeester van overtuigd. Ook al is dat in het dagelijks leven nog niet echt merkbaar.