Een begrotingsunie om de eenheidsmunt bij te staan en zodoende uit de crisis te geraken. Dat is de enige manier om vooruit te komen, erkent ook de Duitse schrijver Martin Walser. Maar hij voegt daaraan toe dat men niet moet vergeten dat het echte Europa altijd een leergemeenschap is geweest waarin culturele verschillen hun plaats hebben.

Iedere avond worden we getrakteerd op meningen over de crisis. Bij mij heeft dat ertoe geleid dat ik er bij iedere willekeurige deskundige op let, of hij Europa (nog) wil of dat hij ons wil terugvoeren naar de euro-loze veelheid aan munten.

Ik kan het alleen eens zijn met degenen, die naast de Europese Unie ook de eurozone omarmen. De euro is er nu eenmaal. Het is meer dan een munt. Dat zich vandaag de dag een Europees land uit de euro zou moeten terugtrekken, om terug te vallen in het deviezentijdperk en een speelbal van speculanten te worden, is een horrorscenario.

Jaren geleden heeft de Zwitserse conservatief Christoph Blocher – over Zwitserland – gezegd dat een muntunie zonder begrotingsunie niet zou kunnen functioneren. Dat hebben wij intussen aan den lijve ondervonden. Op goed geluk werd het risico van een muntunie zonder begrotingsunie genomen. Die begrotingsunie moet nu achteraf alsnog in het leven worden geroepen.

Dat is een opgave die praktisch op te lossen is en waarvoor geen speciale visie vereist is. Zij kan stap voor stap worden voltooid, door de nodige wetswijzigingen door te voeren. En dan durft een deskundige ook nog te vragen of de Europeanen vanwege hun gemeenschappelijke munt ook ‘hun culturele verschillen moeten egaliseren’.

De culturele verschillen baren geen zorgen

Een gemeenschappelijke munt en een op elkaar afgestemde boekhouding zullen culturele en geestelijke verschillen net zo min laten verdwijnen als van tijd tot tijd overheersende buitenlandse talen dat hebben gedaan. Europa heeft meer dan enig ander werelddeel een grote traditie van grensoverschrijdend leren en begrijpen.

Als de economen zich ergens geen zorgen over hoeven maken, dan is het wel over de culturele verschillen. Die zijn zo oud en stabiel dat hier met een gerust hart economisch kan worden gereguleerd. Het doel is verantwoordelijkheid te nemen voor een gemeenschappelijke economie. Iedereen wil nu dat er meer toezicht komt op de financiële markten, en dat de Europese Centrale Bank de instantie is die de bevoegdheid heeft om aanpassingen door te voeren. Dat is genoeg.

Solidariteit is voor economen een vreemd woord

Wij hebben eeuwen achter ons, waarin zich gemeenschappelijke waarden en normen hebben ontwikkeld. Op mij maakt niemand indruk, die mij wil voorrekenen, dat we ons de EU niet kunnen veroorloven om een of andere reden. En dan is er ook nog het pure 'economisme'. Nu er ook al gemorreld wordt aan het rechtzetten van de inter-Duitse financiële verhoudingen, kun je zien dat 'solidariteit' voor economen een vreemd woord is.

Maar ik ben ook niet onder de indruk van degene, die van ons 'systemische' correcties eist, zodat de hier en daar onstane schuldenlasten 'vergemeenschappelijkt' kunnen worden.

Wij toeschouwers kunnen niets anders doen dan het eens zijn met de langsschuifelende deskundigen of datgene, wat ze voorstellen, afwijzen. Ik geef toe dat ik mijn vertrouwen – op weinig spectaculaire wijze – schenk aan de Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble. Maar omdat het om niets minder dan Europa gaat, mag ik er ook wel even bij stilstaan hoe ver wij in de wereld van de literatuur eigenlijk al waren en nog steeds zijn.

De literatuur was altijd al Europees

In een brief van Hölderlin [Duitse lyrische dichter, red.] uit 1799 staat: "Maar de besten onder de Duitsers denken nog steeds dat alles wel in orde zou komen als de wereld maar fijn symmetrisch was. O Griekenland, wat is er toch me je gebeurd, ondanks al je genialiteit en vroomheid?”

Ik citeer deze zinnen niet omdat Griekenland nu een euro-probleem is, maar omdat eruit spreekt hoezeer een destijds vierentwintigjarige dichter uit Nürtingen begaan was met andere Europese landen, hoezeer dit buitenland zijn 'binnenland' was, en hoezeer het bij zijn bewustzijn en identiteit hoorde. Dit betekent dat de literatuur altijd al Europees was. Europa is ons literaire thuis.

De Griekse geest van Nietzsche

En Nietzsche heeft zijn vroege, wilde boek over de “Geboorte van de tragedie uit de geest van de muziek”, waarin hij ons innerlijk leven als een nooit eindigende strijd tussen het apollinische en het dionysische element voorstelt – kortom dit Griekenlandboek – zó laten aflopen: “... Hoeveel moest dit volk lijden om zo mooi te kunnen worden.”

Ik vergeet niet dat deze Griekse zege wordt aangeroepen om te boekstaven hoe Europees dichters altijd al waren. En Nietzsche is van allen die zich ooit in het Duits hebben uitgedrukt zeker de meest Europese.

Het eigen 'gevoelsrisico'

Zo belangrijk als Griekenland voor de Duitse dichters was, zijn ook Frankrijk en Engeland en Italië en Spanje, en vele andere belangrijk geweest.

Waar je ook kijkt, de Duitse literatuur is altijd op z'n levendigst waar zij Europees is. Zij wordt pas Duits als zij eerst is vreemdgegaan. Wie heeft niet dankzij Madame Bovary dat beleefd wat kan worden gevoeld als een soort aanmoediging voor het eigen 'gevoelsrisico'! Hoe hevig er kan worden geleden heeft Strindberg ons duidelijk gemaakt. De toverkracht van de kindertijd ervaren we door Proust. Enzovoort.

Bij deze ons allen bezighoudende strijd over het 'echte' Europa ben ik altijd het meest onder de indruk van de deskundige die van geval tot geval reageert, maar altijd in de richting van Europa en nooit in omgekeerde richting. Ik neig ertoe het minst met een visie in te stemmen als ik zie dat het voorgestelde beleid wordt gedicteerd door een politiek rekensommetje. Ik zou het zeer ongelukkig vinden als de dwarsliggers nu het tij meekrijgen.

Vrijwel iedere deskundige, die tegen de huidige koers (van onze regering) is, voorspelt een catastrofe als zijn aanbevelingen niet worden opgevolgd. Vandaar die paar verwijzingen naar de voordelen van onze Europees gevormde literatuur. De Duitse taal heeft leren lopen en dansen in Griekenland, de Provence, Engeland en waar dan ook.

Het 'echte' Europa is een leergemeenschap

Waarom zou het de volkeren waar het nu om gaat niet lukken met onze hulp een eigen ontwikkeling te volgen, die ons uit de crisis kan leiden?

Niet louter de als deskundigheid vermomde kleingeestigheid mag het voor het zeggen hebben. Als we nu op onze schreden zouden terugkeren, zou het 'echte' Europa voor onvoorstelbaar veel jaren op de mestvaalt van de geschiedenis geworpen worden. Voorlopig zou het dan zelfs ondenkbaar zijn. Maar juist dát moet het blijven – denkbaar!

Want het 'echte' Europa is geen eliteclub en geen door superambtenaren geregeerde statenbond. Het 'echte' Europa is een leergemeenschap, gebaseerd op vrijwilligheid en zelfbeschikking. Dat is wat Europa de wereld te bieden heeft.

Vertaald uit het Duits door Menno Grootveld