Het vliegverbod dat sinds 15 april in Europa van kracht is, is niet tot stand gekomen op basis van observaties van de vulkaanwolk uit IJsland, maar op basis van computersimulaties. Als de mens geconfronteerd wordt met een natuurverschijnsel, lijkt hij de techniek voorrang te verlenen boven zijn verantwoordelijkheden, schrijft de Frankfurter Zeitung.
Klaus Walther, woordvoerder van de luchtvaartmaatschappij Lufthansa, is een man van de techniek. Als hij de lege lucht boven Europa gadeslaat, betreurt hij het gebrek aan intuïtie en gezond verstand en spitst hij zijn oren. Alles wat Walther wil, is vliegen. En toch, zijn stemverheffing tegen het vliegverbod was een hele gebeurtenis gezien het feit dat de kritiek op digitale techniek nog in de kinderschoenen staat, en een mijlpaal voor een modern bedrijf dat systematisch haar macht in de handen van computermodellen legt.
Het is duidelijk dat luchtvaartmaatschappijen voor hun eigen parochie preken. Maar tot nog toe was Klaus Walther er niet de man naar om veiligheid op te offeren voor winstgevenheid. Zelfs degenen die de laatste dagen niet in het vliegtuig wilden stappen, zouden moeten begrijpen dat de onzichtbare wolk die het luchtverkeer lamlegt niet uit as en stof bestaat, maar uit een wolk gegevens. Wat vandaag de dag een vulkaan uitbarsting teweegbrengt, kan morgen ontketend worden door heel andere uitbarstingen, of ze nu geologisch, economisch of maatschappelijk van aard zijn. Vandaag de dag blokkeren computersimulaties het luchtverkeer waarmee per dag honderden miljoenen euro’s zijn gemoeid. En wat zullen ze morgen blokkeren? En tegen welke prijs?
De opeenvolgende besluiten die ten grondslag liggen aan het vliegverbod boven Europa zijn tot stand gekomen zonder enig empirisme, zonder berekningen en zonder vergelijking van gegevens. De resultaten van de simulatie waar iedereen op rekent, zijn afkomstig van het Met Office, het Britse meteorologisch bureau. De voorzichtigheid van de autoriteiten is te begrijpen. Wie zou er vearntwoordelijk willen worden gehouden voor een ongeluk? De relevantie van simulaties staat dan ook niet principieel ter discussie. Het gaat erom dat ze als waarheid worden beschouwd en dat de besluitvorming plaatsvindt onder druk en geen ruimte laten voor ervaringen, intuïtie, kortom, het gezond verstand.
Het gevaar van een nieuw soort autoritarisme
Zijn er gebieden zonder wolken? Kunnen er testvluchten gemaakt worden om de plaats van de aswolken te bepalen? Dat was allemaal onmogelijk: één simulatie was voldoende om het lot van miljoenen mensen te bezegelen en Europa lam te leggen. Dat komt doordat simulaties hun eigen maatschappelijke algoritmes hebben. De handelingsmarge voor de autoriteiten om de simulaties te interpreteren is nihil. Het zijn wel mensen maar eigenlijk dienen ze te handelen als algoritmes die, wegens de financiële crisis, ene hele hoop reacties hebben ontlokt omdat de parameters dat nu eenmaal bepaalden.
Ineens is iedereen toeschouwer geworden: de passagiers, de piloten, de weerdiensten, de autoriteiten. De “human response”, het menselijk antwoord op de machine, is onmogelijk gemaakt. Als de materie volgens de berekeningen maar ingewikkeld genoeg is, bestaat ook het “lot” niet meer. En daar waar het lot niet meer bestaat, valt alles onder juridische aansprakelijkheid. Want simulaties hebben het altijd bij het rechte eind in geval van rampen. Volgens de Amerikaanse wiskundige Steve Strogatz kunnen computers dingen berekenen die zelfs de meest briljante wiskundigen niet meer kunnen achterhalen. Volgens hem brengt deze situatie en nieuw soort autoritarisme met zich mee: wetenschap wordt een "sport van toeschouwers". We kunnen het slechts toejuichen of afkeuren, maar we zijn niet meer in staat om het te begrijpen want we snappen niet meer hoe de computer tot de resultaten is gekomen.
Vandaag het vliegtuig, morgen uw carrière
Simulatie wordt voorspelling. In een tijd van sociale digitale netwerken, doen we ook zulke voorspellingen ten aanzien van mensen. De autoriteit die beslist over de gevangenneming van minderjarigen in Florida heeft onlangs laten weten dat het ze voorspellingen zal doen over jongeren die delinquent zijn geworden dankzij analyse-software van IBM. Hetzelfde systeem van “predictive analysis” wordt gebruikt door de Britse justitie. Als we de veiligheid van vliegtuigen kunnen voorspellen, maar ook maatschappelijke mobiliteit, intellectuele competenties, gezondheid met wetenschappelijke zekerheid, dan hoeven er slechts aan een paar parameters te worden voldaan om autoriteietn controle te laten uitoefenen op ons leven. En daar is nu al sprake van, binnen bedrijven en andere instellingen. Vandaag wordt uw vliegtuig aan de grond gehouden, maar morgen is het misschien uw carrière.
Alleen oudere mensen kunnen zich een zekere nostalgie naar een pre-industriëel tijdperk indenken, die zich schuilhoudt achter dit scepticisme ten aanzien van deze nieuwe machtsfactor. Het gaat om veel meer dan om alternatieven tegen de wereld der computers, we moeten erkennen dat het de plicht is van de moderne maatschappij om hier een tegenwicht aan te bieden, dat alleen kan voorkomen uit empirisme en intuïtie. Als we dat niet doen, zal er straks niets meer vliegen.