Herziening van het arbeidsrecht, soepeler ontslagrecht, loonsverlagingen: onder druk van recessie en staatsschulden begint de ene Europese regering na de andere te tornen aan de rechten van werknemers. En werkgevers varen er wel bij.

De crisis woedt volop in Griekenland, Spanje, Italië en Portugal. Heel Zuid-Europa zit in zak en as. Heel Zuid-Europa? Nee. Voor een aantal mensen in deze landen gaat een lang gekoesterde wens in vervulling. Neem nu Juan Rosell, voorzitter van de Spaanse werkgeversorganisatie CEOE. Jarenlang had hij al gepleit voor een versoepeling van het ontslagrecht. Nu heeft de Spaanse regering eindelijk gehoor gegeven aan zijn verzoek. “Dit is vast nog niet de laatste hervorming van de arbeidsmarkt”, voorspelt Rosell, overtuigd van zijn zege. De crisis is zijn kans. Bedrijven in Europa zijn in het voordeel. Onder druk van recessie en staatsschulden zijn regeringen in heel Europa bezig te tornen aan rechten van werknemers en de loonkosten te drukken. Ze beogen daarmee hun landen goedkoper en dus aantrekkelijker te maken als vestigingsplaats voor investeerders. “Europa is hard op weg een paradijs voor ondernemers te worden – ten koste van werknemers”, klaagt Apostolos Kapsalis van het onderzoeksinstituut van de Griekse vakcentrale GSEE. Met het oog op de exploderende werkloosheidscijfers en de bezuinigingseisen die de EU stelt, zijn de vakbonden in het defensief beland. Bijvoorbeeld in Griekenland, waar de regering het minimumloon en de WW-uitkering drastisch heeft verlaagd. “Als gevolg daarvan kunnen we massale loonsverlagingen verwachten”, aldus Michala Marcussen van de bank Société Générale. Ook de pensioengerechtigde leeftijd werd verhoogd, waarmee de Griekse overheid niet alleen bespaart op pensioenuitkeringen, maar waardoor het aantal sollicitanten op de arbeidsmarkt ook stijgt. Daardoor wordt de strijd om beschikbare banen onder werknemers nog verder aangewakkerd. “Griekenland is de rat in het Europese laboratorium voor hervormingen”, zegt Kapsalis. “Hier wordt getest wat er allemaal mogelijk is aan bezuinigingen”. De vakbondsman waarschuwt dat vergelijkbare programma’s ook al in andere landen worden toegepast.

Een "bijzonder agressieve" hervorming van de arbeidsmarkt

In Spanje bijvoorbeeld, waar de regering in februari zonder te onderhandelen met de vakbonden de arbeidsmarkt hervormde, was dit “bijzonder agressief”, zoals de Spaanse minister van Economische Zaken Luis de Guindos zelf al toegaf. In eerste instantie profiteren bedrijven daarvan: “Het gaat er gewoon om hun winstmarges te verhogen – en dat bereik je op korte termijn alleen door het verlagen van de loonkosten per eenheid product”, zegt Patrick Artus, econoom van de Franse bank Natixis. Toch zijn het niet alleen de kleinere lidstaten die deze golf van hervormingen over zich heen krijgen. Ook in Italië is minister-president Monti van plan fors te snijden in de traditionele rechten van werknemers. Zo moet de strikte ontslagbescherming voor werknemers worden afgeschaft. Hiertoe werd in 2002 al eens een poging gedaan, die mislukte door het massale protest van de bevolking. Nu dient zich een nieuwe gelegenheid aan en die wil de Italiaanse premier benutten. “Monti zit met zijn economische beleid precies op onze lijn”, zegt Emma Marcegaglia veheugd, voorzitter van het Italiaanse ondernemersverbond Confindustria. Voor europolitici dient Duitsland als voorbeeld, waar Agenda 2010 en loonmatiging het bedrijfsleven zeer rendabel hebben gemaakt en waar de crisis allang achter de rug is. “Europa kan in de internationale concurrentie met opkomende landen als China en Brazilië alleen overeind blijven als het net zo'n goede concurrentiepositie krijgt als Duitsland”, zei bondskanselier Angela Merkel in januari.

EU wil in 2020 de meest concurrerende regio ter wereld zijn

Zo worden de grenzen voor Europese concurrentie door het Duitse niveau van de lonen en de Duitse productiviteit verlegd, ook in Frankrijk, dat internationaal marktaandeel aan andere landen is kwijtgeraakt, terwijl Duitsland zijn marktpositie wist te vergroten. Volgens berekeningen van de Commerzbank daalde de productie van Franse en Italiaanse autofabrikanten tussen 2004 en 2011 met bijna 30 procent. In diezelfde periode slaagden Duitse autofabrikanten erin hun productie met 22 procent te verhogen. Zoveel is nu al duidelijk: arbeidsmarkthervormingen zijn geen maatregelen om de crisis op korte termijn te overwinnen, maar structurele hervormingen voor de lange termijn. Met hun beleid om kosten te verlagen zetten landen elkaar immers onder druk. Nu al moeten ook lagelonenlanden als Kroatië en Tsjechië hun arbeidsmarkt flexibeler maken en hun loonkosten verlagen om beter te kunnen concurreren, zo waarschuwt het IMF. Ook de EU is voorstander van deze wedloop der lidstaten. De EU wil ervoor zorgen dat Europa in 2020 is uitgegroeid tot de meest concurrerende regio in de wereld. “We hebben trouw gezworen aan een groeiagenda”, zei José Manuel Barroso, voorzitter van de Europese Commissie. De versterking van de concurrentiepositie door middel van een verlaging van de loonkosten gaat ten koste van de inkomens en daarmee dus van de consumptieve bestedingen. “De maatregelen zullen om die reden een aantal jaren druk uitoefenen op de economische groei en op de arbeidsmarkten”, voorspelt econoom Artus van Natixis. Het blijft de vraag of de gedupeerden van dit beleid deze koers zullen steunen. De Portugese vakbonden hebben net opgeroepen tot een algemene staking, de Spaanse vakbonden volgen. De Griekse vakbondsman Kapsalis roept ook Duitsers op solidair te zijn: “Want vandaag wordt er bij ons bezuinigd maar morgen zijn jullie weer aan de beurt”.

Vertaald uit het Duits door Elsowina Ruitenberg