De Europese Unie weigert de Oekraïne een kans te geven om kandidaat-lidstaat te worden. Het land heeft mede daardoor geen rooskleurige perspectieven en vertraagt zijn stabilisatieproces. Volgens de Frankfurter Zeitung wordt hiermee een historische fout gemaakt.

Een veel gehoorde opvatting over de Oekraïne luidt dat er chaos heerst in de politiek die in Kiev wordt bedreven. Overigens wordt bij deze beoordeling voorbijgegaan aan het feit dat de voornaamste partner van de Oekraïne in het Westen – de Europese Unie – mede verantwoordelijk is voor de aanhoudende onzekerheid in de politieke koers van het land.

Bijna niemand waagt het in twijfel te trekken dat het perspectief van toetreding tot de EU een belangrijke rol heeft gespeeld bij een vlot verlopen stabilisering en democratisering van Oost-Europa na de ineenstorting van het voormalige Sovjetblok. Toch zijn maar weinig Europese politici bereid om in het openbaar de omgekeerde conclusie te trekken, die daaruit voor de Oekraïne volgt. Als deelname aan het Europese integratieproces, het perspectief van en de onderhandelingen over een toetreding tot de EU positieve effecten hebben gehad van Tallinn tot Dublin, dan blijft de Oekraïne, zolang het land geen uitzicht heeft op een toekomstig lidmaatschap van de EU, verstoken van deze hulp waarvan zijn Westerburen wel hebben kunnen profiteren.

Was de Oranje Revolutie niet overtuigend genoeg?

Als gevolg van het West-Europese isolationisme bevindt de Oekraïne zich in een soort ‘oud Europa’, in een situatie dus die doet denken aan vooroorlogse verhoudingen in Europa. In tegenstelling tot de meeste andere Europese landen moet de leiding in de Oekraïne handelen in een wereld van elkaar beconcurrerende nationale staten, wisselende allianties tussen landen onderling, gesloten politieke kaders en harde nulsom-spellen, waarbij de winst van de ene nationale of internationale speler het verlies van de ander tot gevolg heeft.

De Oekraïners zouden de eerste zijn om toe te geven dat hun land nog mijlenver verwijderd is van een kandidatuur voor het lidmaatschap van de Europese Unie. Toch valt het voor de Europees gezinde Oekraïners niet mee om het gedrag van de EU-lidstaten te begrijpen: waarom is Turkije al officieel kandidaat, waarom zijn Roemenië en Bulgarije al lang volledig lid, terwijl Oekraïne niet eens de kans krijgt om in de verre toekomst toe te treden tot de EU? Hebben de ‘Oranje’ Revolutie en de parlementsverkiezingen van 2006 en 2007 dan niet laten zien dat Oekraïners zich verbonden voelen met democratische waarden en processen?

Slagveld van een cultuurpolitieke oorlog

Maar er waren de afgelopen jaren toch ook veel ontwikkelingen die precies het tegenovergestelde lieten zien. In het hele staatsapparaat tiert de corruptie nog altijd welig, bizarre politieke conflicten leggen parlement en uitvoerende macht telkens opnieuw lam en de noodzakelijke administratieve hervormingen lopen vast. De herstructurering van de industrie of de sociale politiek komt maar tergend traag op gang. Moeten deze tegenslagen alleen nog maar als oorzaak of eerder als gevolg worden beschouwd van het gebrek aan bereidheid binnen de EU om dit land een officieel lidmaatschap in het vooruitzicht te stellen? Wordt de vermeende EU-ongeschiktheid van de Oekraïne zo geen 'self-fulfilling prophecy'?

Aangezien de Oekraïne geen ontwikkelingsperspectief op de lange termijn heeft, is het land verworden tot een slagveld van een cultuurpolitieke oorlog van een klein land onder de supervisie van grote mogendheden. Prowesterse en pro-Russische staats- en niet staatsspelers, nationale en internationale spelers strijden om de toekomst van deze belangrijke en tot nu toe niet geconsolideerde Europese staat.

Ook Brussel, Parijs en Berlijn zouden daarin geïnteresseerd moeten zijn, omdat het gevaar blijft bestaan dat de regio’s binnen de Oekraïense staat uiteen worden gedreven. Dan zouden separatistische trends weer als excuus kunnen gaan dienen voor Russische inmenging.

Uitnodiging tot toetreding zou positief signaal afgeven

Een officieel “Ja” van de EU tegen een toekomstige kandidatuur van de Oekraïne zou de Europese Commissie en de lidstaten op korte termijn tot weinig verplichten. Hoewel een dergelijke verklaring waarschijnlijk niet direct veel zal veranderen in de buitenlandse betrekkingen van de EU, zou ze wel diepe indruk maken op de elite in Kiev – en in Moskou – en een belangrijk signaal afgeven aan de Oekraïense bevolking.

De staatshoofden en regeringsleiders van de EU zouden moeten proberen de Oekraïne te beschouwen in de historische samenhang en terugdenken aan de jongste geschiedenis van hun eigen landen. Ze zouden de problemen, waarmee de Oekraïne op dit moment te kampen heeft, historisch niet los moeten zien van de problemen waarmee hun eigen landen te kampen hadden voordat ze toetraden tot het Europese integratieproces. En de Unie zou de Oekraïne, in het belang van alle betrokkenen, liever eerder dan later de mogelijkheid moeten bieden om toe te treden.